Söz, sükut və ünsiyyət

Bildiklərini söylə, amma ağıl öyrətmə. Deyilənləri yaxşı dinlə, amma hamısını doğru sanma.

Susmaq heç nə bilmədiyin mənasına gəlmədiyi kimi, çox danışmaq da çox şey bildiyini göstərməz. Bir insanı alçaltmaq ağılsızlıq, həddindən artıq böyütmək isə qorxaqlıqdır.

Düzgün danış, düzgün dinlə, susmağı bacar. İnsanı nə alçalt, nə də göylərə qaldır — olduğu kimi gör.

(Çin məsəli)

Bilməyən və bilmədiyini bilən — biliyə can atır. Ona öyrədin!

Bilən və bildiyini bilməyən — yuxudadır. Onu oyadın!

Bilməyən və bilmədiyini bilməyən — nadandır. Ondan uzaq durun!

Bilən və bildiyini bilən — liderdir. Onun ardınca gedin!

Öyrənməyə can atanı öyrət, qəflətdə olanı oyat, hər şeyi bildiyini güman edən nadandan uzaq dur, həqiqətən bilənin isə ardınca get.

Dil bir çiçəkdir, ağızda bitər,

suvarıb qorumazsan, məhv olub itər.

Dil qorunmasa, suvarılmayan çiçək kimi solub itər. Ana dilini yaşatmaq onu hər gün sevə-sevə işlətməkdir.

Söz var, incidir;

söz var, inci-dir.

Söz həm yaralayan tikan, həm də dəyərli inci ola bilər. Fərqi yaradan onu necə işlətməyindir.

Bəzən insan susaraq daha çox şey söyləyər. Çünki söz sadəcə səs deyil — o, niyyətin aynasıdır.

Əgər bir söz qəlb qıracaqsa, bir cümlə ümid söndürəcəksə — deyilməyə dəyməz.

Əgər söyləyəcəyin söz bir qəlbi isitməyəcəksə, bir gülümsəməyə səbəb olmayacaqsa — sus.

Unutma... hər kəlmə gül açmır. Bəziləri tikan kimidir — toxunanı yaralar.

Sükut hikmətdir. Bəzən isə ən dəyərli cavabdır.

Söz könüldən doğularsa, hikmətə çevrilər; düşüncəsiz ağızdan qoparsa, zərər olar, yara salar.

Sus. Çünki sükut da danışır — bəzən daha dərin, bəzən daha dürüst.

Hər söz gül açmır; bəziləri tikan kimi yaralayır. Xeyir gətirməyəcək sözün yerinə sükut daha hikmətlidir.

Sözü yerində söyləməyi bacaran üzr diləmək məcburiyyətində qalmaz.

Sözü yerində deyən sonradan üzr istəmək məcburiyyətində qalmaz. Doğru söz doğru anında qiymətlidir.

Bəzi sualların cavabı sükutdur.

Ya cavabın vaxtı deyil,

ya da həmsöhbət cavaba layiq deyil!

* * *

Dərviş Cəlal Ruhəvi

Bəzi sualların ən doğru cavabı sükutdur — ya vaxtı deyil, ya da qarşındakı cavaba layiq deyil.

Birgə fəaliyyət göstərən iki təşkilat var idi — biri sponsor, digəri isə layihə hazırlayan qurum.

Layihə komandası aylarla böyük zəhmətlə çalışır, sənədləri diqqətlə cilalayır və bir gün hər şey hazır olanda materialları sponsora göndərir və cavab gözləməyə başlayırlar. Günlər keçir, həftələr keçir. Nəticə - sükut.

Komandanın içində qeyri-müəyyənlik böyüyüb dəhliz boyunca uzanan kölgə kimi yayılırdı:

“Sənədlər çatdımı? Onlara baxılıbmı?"

Heç kimin dəqiq məlumatı yox idi. Sponsora edilən müraciətlər isə yalnız üstüörtülü, qeyri-müəyyən cavablar gətirirdi.

Bir neçə ay sonra komanda məsələni dəqiqləşdirmək üçün birbaşa sponsorun ofisinə getməyə qərar verdi. Orada nəhayət həqiqət aşkar olur:

“Bəli, sənədlər gəlib. Amma biz onları qəbul etməmişik. Çünki təqdimat forması düzgün deyil və rəsmi prosedura əməl olunmayıb.”

Komanda yerindəcə donub qalır.

“Bəs bunu bizə niyə demədiniz?” — deyə sual edirlər.

“Biz hər şeyi qısa zaman ərzində düzəldə bilərdik.”...

Məyus halda ofisə qayıdan əməkdaşlar öz rəhbərliklərinə irad bildirdilər:

“Əgər biz prosesi aktiv izləsəydik, statusu mütəmadi olaraq yoxlasaydıq və aydın kommunikasiya qursaydıq, bu anlaşılmazlıq heç vaxt baş verməzdi. Biz vaxtımızı itirdik, enerjimizi boşuna sərf etdik, inamımız sarsıldı — hamısı da aramızdakı dəhlizin səssiz qalmasına görə.”

Kommunikasiya aydın olmadıqda, ən yaxşı iş belə gözdən qaça bilər. Follow-up (ardıcıl izləmə) olmayanda, ən güclü tərəfdaşlıq belə zəifləyə bilər. Əməkdaşlıqda çox zaman ən böyük düşmən uğursuzluq deyil — sükutdur.

Uzun illər boyu aldığı təhsili tamamlamaq istəyən bir tələbə ustadının xeyir-duasını almaq üçün ona müraciət edir.

Ustadı:

— Olsun, amma bir şərtim var. Sənə bir sual verəcəyəm ki, görüm bu illər ərzində sənə verdiyim elmi layiqincə öyrənmisən, ya yox. Suala düzgün cavab versən, biləcəyəm ki, zəhmətim hədər getməyib, və xeyir-duamı verəcəyəm.

Tələbə özünə arxayın halda:

— Buyurun, ustadım, soruşun, — deyir.

Ustadı:

— Övladım, təsəvvür et ki, kəndinə gedirsən və yolda bir çobanın bir sürü quduz iti sənə hücum edir. Təhlükə ilə üz-üzəsən. Canını qurtarmaq üçün nə edərsən?

— Əyilib yerdən bir neçə daş götürüb itlərə atar, onları qovaram.

— Amma, övladım, birinə daş atarsan, ikisinə atarsan — axı hamısının öhdəsindən gələ bilməzsən. Onlar bir-birinə qoşulub səni parçalayar.

— Onda qaçmağa üz qoyaram.

— Əmin ol ki, onlar səndən sürətli qaçar, gəlib səni yaxalayar. Onda necə?

Tələbə çarəsiz qaldığını anlayır və ustadından kömək istəyir.

Ustadı:

— Övladım, bu vəziyyətdən yalnız bir çıxış yolu var: çobanı səsləməli və ondan itlərini saxlamasını istəməlisən. İtlər çobanın səsini eşidən kimi yerlərində quruyub qalacaqlar.

Hər problem güclə həll olunmur. Bəzən bir addım geri çəkilib fərqli baxmaq ən qısa çıxış yoludur.

Bir zamanlar bir kənddə Həsən adlı kasıb, amma dürüst bir çoban yaşayırdı. Günlərin bir günü kənd ağası onu yanına çağırıb dedi:

— Ey Həsən, eşitmişəm ki, dağların otlaq yerlərinə yaxşı bələdsən. Bu yay sürümü sənə tapşırıram. Payızda heyvanlarım sağlam və kök qayıtsa, sənə bir inək bağışlayacağam.

Həsən razılaşdı. Bütün yayı yağış-günəş demədən sürünü otardı, gecələr gözünü qırpmadan qorudu. Payız gələndə sürü əvvəlkindən də kök və sağlam halda kəndə döndü.

Həsən vəd olunmuş inəyi almaq ümidilə ağanın yanına gəldi. Ağa isə istehza ilə gülümsəyib dedi:

— Sənə inək vermək fikrim yox idi, o söz sadəcə səni işə həvəsləndirmək üçün deyilmişdi. Onsuz da kasıbsan, bir inəyi neyləyəcəksən?

Həsənin gözləri doldu. Lakin o, sakit və ləyaqətlə cavab verdi:

— Doğru deyirsən, ağa, mən kasıbam. Amma vicdanım var və öz sözümün ağasıyam. Sən varlı ola bilərsən, ancaq verdiyin sözün qiyməti yoxdursa, əsl kasıb sənsən.

Bu sözlər kənddə ağızdan-ağıza gəzdi. Ağanın adı hörmətdən düşdü, camaat onunla iş tutmaqdan çəkinməyə başladı. O isə gec də olsa başa düşdü: insanın qiymətini malı-dövləti və ya vəzifəsi yox, sözünə sadiqliyi müəyyən edir.

İnsanın əsl sərvəti mal-mülkü deyil, sözü, vicdanı və etibarıdır.

Yaşlılar və uşaqlarla tez-tez ünsiyyətdə olsanız, birində təcrübə, digərində isə saflıq görəcəksiniz.

Yaşlıdan təcrübə, uşaqdan saflıq öyrənilir. Hər yaşın insana verəcəyi bir dəyəri var.

Bir otaqda dörd şam üsul-üsul yanırdı. Ortalıq o qədər səssiz idi ki, şamların öz aralarındakı söhbətini eşitmək mümkün idi.

Birinci şam dedi: «Mən İNAMAM! Amma kimsə yanmağıma kömək etmir. Deyəsən, bu yaxında sönəcəyəm.»

Elə də oldu. Şöləsi sürətlə azalmağa başladı və sonda İNAM tamamilə söndü.

İkinci şam: «Mən VƏFAYAM! Nə yazıq ki, artıq heç kimə lazım deyiləm. Ona görə də bundan sonra yanmağımın mənası qalmadı.»

Sözünü bitirər-bitirməz əsən xəfif bir yel VƏFANI da tamamilə söndürdü.

Növbə üçüncü şama çatdı. O, hüznlü səslə dedi: «Mən SEVGİYƏM! Daha yanmağa gücüm qalmadı. İnsanlar məni unutdu, dəyərim yoxa çıxdı. Ən yaxınlarım belə sevməyi unutdu.»

SEVGİ də daha dözə bilməyib sönüb getdi.

Bu an otağa bir uşaq girdi və üç şamın da yanmadığını gördü. «Niyə yanmırsınız? Sizin əbədi yanmağınız gərək deyildimi?» deyib ağlamağa başladı.

O zaman dördüncü şam dilləndi: «Qorxma, mən yandığım müddətcə o biri şamları yenidən yandıra bilərik. Mən ÜMİDƏM!»

Uşaq sevindi və parlayan gözləri ilə ÜMİD şamını əlinə alıb o biri şamları bir-bir yandırdı.

İnam, vəfa və sevgi sönəndə onları yenidən yandıran ümiddir. Ümid işığını qorusaq, qalan dəyərlər də dirilər.