Акылмандык жана өмүр сабактары

Жашоодо жоготууну гана көрбөгүлө. Жетишкен ийгиликтериңиз да, ийгиликсиздиктен алган сабактарыңыз да бар.

Сабак: «Жоготуу» деген жок — же утасың, же үйрөнөсүң. Ар бир ийгиликсиздик чындыгында сабак.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Ойду жүрөк менен бириктирдим — сүйүү чыкты.

Сүйүүнү эмгекке коштум — берилгендик жаралды.

Нанды абийир менен бөлдүм — адилеттик чыкты.

Сүйүүнү, эмгекти, абийирди, берилгендикти жана адилеттикти бириктирдим — адам чыкты.

— Яшар Кемал

Сабак: Адамгерчилик сүйүүдөн, эмгектен, абийирден, берилгендиктен жана адилеттиктен куралат. Бул баалуулуктар бириккенде чыныгы адамгерчилик жаралат.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бул окуя бир компаниянын жетекчиси менен анын кызматкеринин ортосунда болот. Бир күнү Жамал жетекчиси Салим мырзанын алдына келип, кызматта өсүү болорун укканын жана өзүнүн да үмүтү бар экенин айтат. Салим мырза Жамалдын ишине ыраазы экенин билдирсе да, «сен бизге толук ылайык келбейсиң» деп, анын иштен бошотулганын жарыялайт. Жамал көңүлү чөгүп, компаниядан кетүүгө аргасыз болот.

Эки жылдан кийин алар кайрадан жолугуп калышат. Жылуу учурашып, ал-жай сурашкандан кийин Жамал өзүнүн жаңы компаниясын түзгөнүн жана иштери ийгиликтүү жүрүп жатканын мурдагы жетекчисине айтып берет. Салим мырза буга абдан кубанганын билдирет.

Жамал Салим мырзага ыраазычылыгын мындайча айтат: «Чынында, мен сизге ыраазымын. Анткени мага ылайык болбогон ошол компанияда калышымды каалабай, мени бошоттуңуз. Бул мен үчүн жаңы мүмкүнчүлүк болуп, өзүм абдан жактырган иш менен алектенүүгө түрткү берди. Азыркы абалыма мен абдан ыраазымын».

Сабак: Жабылган ар бир эшик чындыгында пайдалуураак жолду көрсөтүшү мүмкүн. «Жакшыдан» ажыроо кээде «жакшыраакка» алып барат.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бир күнү нур жүздүү бир кишиге жогорудан кабар келет: «Эй, адам, эртеңден баштап суунун даамы өзгөрөт, андан ичкендер жинди болуп калат». Киши шашып үйүнө чуркап барып, колуна тийген кумуралар менен идиштердин баарына суу толтуруп, күтүп отурат. Эртеси караса, чын эле элдин баары жинди боло баштаптыр, өзү болсо жыйнап койгон суусун гана ичет. Ушинтип бир-эки жума өтөт. Киши чыдабай сыртка чыгат. Жолуккандар менен бир-эки ооз сүйлөшөрү менен, баары аны шылдыңдай баштайт: «Эй, киши, жинди болуп калгансыңбы? Жиндиканага бар!» Байкуш киши да үйүнө кайтып келип, идиш-кумураларын талкалап, кадимки булактан — элдин баары ичкен суудан ичет да, уктап калат.

Сабак: Чындыкты билгениң үчүн көпчүлүк сени айыпташы мүмкүн. Акылыңды сакта, бирок өзүңдү баарына далилдеп чарчап калба.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бир күнү бир уй сарайына кайтыш үчүн чыйыр жок токойду аралап өтүүгө туура келет. Жол тандай албаган жаныбар бирде өйдө чыгып, бирде ылдый түшүп, ийри-буйру, татаал чыйыр салып кетет.

Эртеси бир ит токойдун аркы бетине өтүш үчүн уй салган чыйырга түшөт. Кийин ошол жерге койчу отору менен келет. Даяр чыйырды көрүп, ал да койлорун ошол жолго салат.

Бир аз убакыт өткөн соң адамдар да ушул чыйырды пайдалана башташат. Алар жолдун татаалдыгына нааразы боло, бирде оңго, бирде солго бурулуп, дарактын бутактары менен бадалдарга урунбоо үчүн эңкейип-бүгүлүп илгерилешет. Бирок эч ким ыңгайлуураак башка жол издеп көрүүнү ойлобойт.

Тынымсыз колдонулган чыйыр бара-бара жолго айланат. Токойдун аркы бетине жарым саатта эле жетүүгө болорун билбеген адамдар менен оор жүк артылган жаныбарлар уй салган ийри жолду үч саат басып өтүшөт.

Жылдар өтөт. Кичинекей жол адегенде шаардын негизги жолуна, кийин анын эң маанилүү көчөсүнө айланат. Бар болгон жолдордун ичинен эң ыңгайсызы болсо да, элдин баары жол тыгынына гана нааразы болот.

Мунун баарын кары, акылман токой байкап турат. Баскан жолум туурабы деп бир да жолу ойлонбой, баягы чыйырды сокур ээрчиген адамдарга анын боору ооруйт.

Сабак: Баары баскан жол дайыма эң туура жол боло бербейт. Кээде көнгөн жолдон чыгып жаңы жол издеген адам көздөгөн жерине эртерээк жана оңойураак жетет.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Акмакка насаат айтып, наадан менен талашып, эки жүздүү менен дос болуу — куру убара.

Сабак: Наадан менен талашка, эки жүздүү менен достукка кеткен убакыт текке кетет. Ким менен убакыт өткөрүүнү тандасаң, өмүрүңдү кантип жашарыңды да тандайсың.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

«Ciyər» сөзү катышкан айкаштар — бири-бирине өтө жакын, чын ыкластуу, ынак досторду билдирген «can-ciyər»; абдан сүйүктүү баланы билдирген «ciyərguşəm»; коркок, кайратсыз, алсыз адамды билдирген «ağciyər»; өтө сүйүктүү кишини билдирген «ciyərparəm» — кайдан келип чыккан?

Байыркы адамдар боордун жылуу жана кандуу көрүнүшүнөн таасирленип, жылуу канды өмүр, ал эми анын жоктугун өлүм деп эсептешкен. Ошондуктан боор узак убакыт бою жашоонун борбору катары кабыл алынып келген.

Мисалы, вавилондуктар адамдын жаны боордо жайгашат деп ишенишкен. Айрым маданияттарда боор, баарынан мурда, сезимдерди билдирет деп эсептелгендиктен, макал-лакаптарда жана жазма чыгармаларда ал жүрөктөн мурда аталат.

Байыркы Грекияда изгилик жана ага байланышкан эр жүрөктүк, чечкиндүүлүк сыяктуу сапаттар боорго таандык деп саналган. Эгер адамдын боору соо болсо, ал изгиликтүү — бардык тоскоолдуктарды жеңип, өз принциптерин бекем карманган адам катары кабыл алынган.

Сабак: Тил кокустан жаралбайт; ар бир сөздүн артында тарых, ишеним турат. Сөздөрүбүз өткөнүбүздүн эс тутуму.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Айрымдар бош убактысы болгондо сиз менен сүйлөшөт, ал эми айрымдар сиз менен сүйлөшүү үчүн атайын убакыт бөлөт.

Сабак: Убакыт — кайра кайтпаган жалгыз байлык. Аны сага ыктыярдуу сарптаган адамдын кадырын бил.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Жолдо бараткан бир жигит жол боюнда отурган карыяга жолугуп, сурайт:

— Аксакал, бул жол кайда барат?

— Эч жакка, уулум.

— Кандайча? Эч жакка барбаган жол болобу?

— Кудай акы, мен бул жерде элүү жылдан бери жүрөм; бул жол мурдатан кандай болсо, азыр да ордунда турат. Барып-келген — адамдар.

Сабак: Жол ордунда турат, жолчу — сенсиң. Кайда барарыңды билбей туруп, жол сени кайда алып барарын сураба.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Устатым мындай дечү:

Жаш кезимде көлгө көп барып, жалгыз ойго чөмүлчүмүн. Чакан кайыгым бар эле. Ошол кайыкта сааттап сүзүп, ой дүйнөмдөн жан тынчтыгын тапчумун.

Бир күнү таң заардан, күн жаңы агарып келатканда, адаттагыдай кайыгымда отуруп терең ойго баткам.

Бир маалда бирөөнүн кайыгы менин кайыгыма урунуп, бүт кыял дүйнөмдү бузду. Аябай ачууландым. Кайыктын ээсин тилдөө үчүн көзүмдү ачсам, мага урунган кайык бош экен. Ачуумду төгө турган эч ким жок болчу. Ошондуктан көзүмдү жумуп, кайрадан ойлорума кайттым. Күн чыкканда жан дүйнөм толук тынчып калганын сездим.

Бош кайык мага сабак болду. Ошол күндөн бери кимдир бирөө мени капа кылгысы келгенде, ичимен жөн гана мындай дейм:

— Бул кайык да бош.

Сабак: Адам жан тынчтыгын сактагысы келсе, ар бир окуянын артынан жаман ниет издебеши керек. Кээде бизди тынчсыздандырган нерсе жөн гана кокустук. Аны чоңойтуп, ачууга айландыруу же айлантпоо — өзүбүздүн тандообуз.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бир кызматкерибизден ага тапшырылган иш кайсы баскычка жеткенин сураганымда, анын жообу мени терең капалантты:

«Бүгүн-эртең кылбасам, дүйнө урап калбайт да…»

Бир саамга ойлонуп калдым: Ооба, дүйнө урабайт. Бирок ортобуздагы ишеним? Ал да урабайбы? Мындай мамиле кызматташтыгыбызга, өз ара урмат-сыйыбызга жана биргелешип аткарып жаткан ишибизге зыян келтирбейби?

Кеп тапшырманын бир нече күнгө кечиккенинде эмес эле. Кеп адамдын өзүнө алган милдетине жасаган мамилесинде болчу. Анткени жоопкерчилик — ишти жөн гана бүтүрүү эмес; берген сөзүңө туруу, сага артылган ишенимди актоо жана адамдардын сага таяна алышына шарт түзүү.

Менимче, өз мойнуңа алган кайсы гана милдетке болбосун ушундай жоопкерчиликсиз мамиле кылуу туура эмес. Андан да өкүнүчтүүсү — бул мамиленин кандай сөз менен билдирилгени. Мен үчүн мындай жооп, бери дегенде, орой угулат жана башка тараптын убактысы, эмгеги менен ишеними жетиштүү бааланбай жатканын көрсөтөт.

Чынын айтсам, бул сөздөр жүрөгүмдү оорутту. Ошол замат кызматташтыгыбыз мурдагыдай улана албасын түшүндүм. Анткени ар кандай кесиптик мамиленин пайдубалы — ишеним. Ишеним солгундаганда, кызматташтык да олуттуу сыноого туш болот.

Мени баарынан да капаланткан нерсе — кесиптешим айткан сөзүнүн туура эмес экенин түшүнгөн жок, ал үчүн кечирим да сурабады, тапшырманы да аткарбады. Акыры ага болгон ишенимим солгундагандыктан, маселени башка жол менен чечүүгө аргасыз болдум.

Бул окуя мага уюмдардагы эң баалуу ресурс убакыт да, акча да, технология да эмес экенин дагы бир жолу көрсөттү. Эң баалуу ресурс — адамдардын бири-бирине болгон ишеними. Ишенимге ээ болуу үчүн жылдар талап кылынышы мүмкүн, ал эми аны кээде бир эле сүйлөм менен жоготуп коюуга болот.

Сабак: Ишеним — уюмдун эң баалуу байлыгы. Аны табууга жылдар кетет, жоготууга бир сүйлөм жетиштүү. Сөзүндө турган адам бул байлыкты сактайт.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Дарыгерге кирүү үчүн кезегимди күтүп отургам. Үйдөн эртең мененки тамакты ичүүгө үлгүрбөгөндүктөн, буфеттен бир сэндвич менен алма ширесин сатып алып жей баштадым.

Ошол учурда терезенин жанында отурган бир баланын мени кунт коюп карап турганын байкадым. Анын көз карашы «Мен да ачкамын» деп жаткандай сезилди. Боорум ооруп, буфетке кайра барып, ага да сэндвич менен алма ширесин сатып бердим.

Бала тамшанып жеп жатты. Мен болсо бирөөгө жакшылык кылдым деп кубанып турдум.

Дал ошол учурда баланын апасы каттоо бөлмөсүнөн чыкты. Көргөн замат тынчсыздана жаныбызга келди:

— Эмне кылдыңыз? Дарыгер баланы кароого ачкарын алып келүүнү тапшырган. Жумуштан уруксат алып, алыс жолдон келдик. Эми эртең баарын кайра баштоого туура келет.

Аял көз жашын тыя алган жок. Мен катып калдым. Жакшылык кылдым деп ойлоп, бир үй-бүлөнүн мээнетин текке кетириптирмин.

Сабак: Сезим менен божомолго гана таянсак, туура эмес чечим чыгарышыбыз мүмкүн. Жардам берерден мурун жагдайды билүү да боорукердиктин бир бөлүгү.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

XVIII кылымдагы француз жазуучуларынын бири, агартуучу Дени Дидро чоң карызга батат. Анын оор абалы орус императрицасы Екатеринанын кулагына жетет.

Императрица Дидрону бул оор абалдан чыгаруу үчүн кең пейил сунуш кылат: анын китепканасын акчага сатып алып, кайра өзүнө белек кылат. Андан тышкары, ошол китепканада иштесин деп Дидрого 25 жылдык айлыгын да алдын ала төлөп берет. Албетте, мынча акчаны алдын ала алуу Дидро үчүн күтүүсүз байлык эле. Ошентип, Дидро бардык карызынан кутулуп, көңүлү жай алат.

Бир күнү досу ага кызыл баркыт халат — кымбат баалуу сырт кийим — белек кылат. Баары дал ошондон кийин башталат...

Дени халатты киет. Жазуу үстөлүнүн артында шыктануу менен иштеп жатып, күтүлбөгөн жерден бул кооз баркыт халат менен үстөл бири-бирине төп келбей турганын ойлойт.

Колундагы мол акчага ишенип, дароо жаңы үстөл сатып алганы жөнөйт. Көзүнө эң кооз көрүнгөнүн тандап алат. Эми халаты менен үстөлү жарашып калды...

Бирок ошондо жердеги эски килем халатына да, үстөлүнө да жарашпай калганын көрөт. Чуркап барып, акчасына да, өзүнө да ылайык жаңы килем сатып алат.

Ошентсе да ичиндеги тынчсыздануу кетпейт. Үйдөгү креслолор, шкафтар, отургучтар, дубалдагы сүрөттөр жана бөлмөнүн жасалгалары эми бири-бирине төп келбей, эскирип калгандай көрүнөт...

Эми баары көзүнө уруна баштайт...

Убакыт өтүп отуруп, Дидро үйүндөгү буюмдардын баарын майда-чүйдөсүнө чейин алмаштырат.

Көп өтпөй Дидро абалын түшүнөт. Кайра баштапкы чекитине келип калышына өзүнүн тойбогон ач көздүгү себеп болгонун аңдайт.

Натыйжада жазуучу ушул тема жөнүндө «Эски халатым менен коштошконума өкүнөм» аттуу белгилүү эмгегин жазат. Андан соң түшкөн абалын бир сүйлөм менен билдирет:

«Эски кийимимдин кожоюну элем, жаңы кийимимдин кулуна айландым».

Сабак: Адам бир жаңы нерсе алгандан кийин калгандарын да алмаштыруу зарылдыгын сезет — муну «Дидро эффекти» деп аташат. Ач көздүктүн чеги жок; эскинин кожоюну болуу жаңынын кулу болуудан жакшы.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Дүйнөдөгү эң сонун жер — өзүң сүйгөн адамдардын оюнда, дубасында жана жүрөгүндө ээлеген ордуң.

Сабак: Адам боло ала турган эң сонун жер — сүйгөндөрүнүн жүрөгү жана дубасы. Чыныгы жай дарек эмес, сүйүү.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Тамагыңарды жарымына азайткыла, сейилдөөңөрдү эки эсе, күлкүңөрдү үч эсе көбөйткүлө, ал эми сүйүүңөргө эч кандай чек койбогула.

Тибет макалы.

Сабак: Тамактын ченемин бил, басып-сейилде, күлкүңдү, мээримиңди аяба. Бактылуу өмүрдүн сыры кээде ушундай жөнөкөй нерселерде.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Мугалим класска кирип, окуучулар менен учурашат да, сумкасынан айнек банка алып чыгып, үстөлдүн үстүнө коёт:

— Ар бирибизге бир гана өмүр берилген. Убактыбызды туура пайдалансак, бул жашоодо каалаган нерсебиздин баарына жете алабыз. — Анан банканы гольф топтору менен толтуруп, окуучулардан сурайт: — Кандай дейсиңер, банка толдубу?

— Толду, — деп баары бир ооздон жооп берет.

Мугалим сумкасынан бир аз ири шагыл чыгарып, банкага салат да, кайра сурайт:

— Эмичи, банка толдубу?

— Ооба, — деп жооп беришет окуучулар.

Мугалим банкага дагы бир аз кум куюп, дагы бир жолу сурайт:

— Банка толдубу?

Окуучулар бул жолу да банканын толгонун ырасташат.

Көрсөтмөсүн аяктаган мугалим анын маанисин окуучуларга мындайча түшүндүрөт:

— Бул банка жашоонун белгиси деп элестеткиле:

гольф топтору — жашоодо эң жогору баалаган нерселериңердин: үй-бүлөңөрдүн, досторуңардын, сүйүктүү адамдарыңардын;

ири шагылдар — башка маанилүү нерселердин: мал-мүлкүңөрдүн, үй-жайыңардын, ишиңердин;

кум болсо силерге керек болушу мүмкүн, бирок анчалык маанилүү эмес башка нерселердин белгиси.

Эгер мен банканы адегенде кумга толтурсам, гольф топторуна да, шагылдарга да орун калмак эмес. Жашоо да ушундай. Эгер аны майда, маанисиз нерселерге толтуруп, бүт убактыбыз менен күчүбүздү ошолорго сарптасак, эң маанилүү нерселерге убакыт калбайт.

Сабак: Жашооңдо адегенде үй-бүлөңө, сүйүүгө, ден соолугуңа орун бер. Бүт убактыңды майда иштерге сарптасаң, эң баалуу нерселерге убакытың калбайт.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бул жашоодо дайыма үйрөнөсүң:

бирөөдөн сабыр кылууну, бирөөдөн сүйүүнү, бирөөдөн берилген, ишенимдүү, адептүү болууну; дагы бирөөдөн эки жүздүүлүк, жасалмалуулук, кара ниеттик жана чыккынчылык эмне экенин.

Сабак: Жашоо ар бир адамдан бир нерсе үйрөтөт: бирөөдөн берилгендикти, бирөөдөн чыккынчылык эмне экенин. Экөө тең сабак.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бир нерсени ал жок жерден издөө — издөө эмес, өзүңдү өзүң алдоо. Бул берилбегенден берилгендикти, уятсыздан адепти, абийирсизден мээримди издегенге тете.

Сабак: Адамда жок нерсени андан күтүү — өзүңдү алдоо. Ар кимден бардыгын күтпө, адамды кандай болсо ошондой тааны.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Кечигүү — бир ишти, бир аракетти өз убагында жасай албай калуу. Адамдар менен мамиледе кечигүү кээде андан да оор болот.

Сүйөрүбүздү айтуу, кимдир бирөөдөн сүйүү үлүшүбүздү алуу, таарынычты кечирүү, көңүлүн ооруткандарыбыздан кечирим суроо — мунун баары өз убагында жасалганда баалуу.

Биз пендебиз. Ар бирибиз каалаган учурда жаңылышып же туура эмес иш кылып алышыбыз мүмкүн. Эң маанилүүсү — кетирген катабызды моюнга алып оңдоого, кечирим суроого, көңүл алууга кечикпөө. Өмүр кыска.

Кечикпейли: ошондо «аттиң» деген өкүнүчү жок, «жакшы болгон экен» деген шүгүрү көп, адилеттүү жана бакытка толгон өмүр сүрөбүз.

Сабак: Сүйүүнү билдирүү, кечирүү жана кечирим суроо өз убагында сонун. Өмүр кыска — көңүл иштерин кийинкиге калтырбайлы.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Медицина боюнча билим алып жаткан студент Бурсадагы «Билге» китеп дүкөнүнөн көпкө издегенден кийин керектүү китебин тапты. Артындагы баасын көргөндө жылмаюусу заматта өчтү: аны сатып алууга акчасы жетпейт эле.

Муну билдирбегенге аракет кылып, барактарын ачып, мугалим тапшырган бөлүмдү тапты. Дүкөн ээлери кардарлар менен алек экенин көрүп, текстти бат эле окуп чыгып кетти.

Кийинки бир ай ичинде студент эки күндө бир китеп дүкөнүнө келип, текчелердин арасында сабагын окуп жүрдү. Бүтүрүү сынактарына бир жума калганда кайра келди, бирок китепти ордунан таппады. Бардык текчени карап чыкты; китеп дайынсыз жоголгондой эле.

Өңү кубарып, кетүүгө камынганда дүкөн ээлери аны токтотушту:

— Кел, отур. Сага айта турган сөзүбүз бар.

Китепчилердин бири үстөлүнүн алдынан ошол китепти чыгарды:

— Жакында бир кардар баасын сурап, сатып алгысы келди. Мен китепти текчеден алып, сен үчүн сактап койдум. Ушул жерде отуруп окуй берсең болот.

Жигит окуусун бүтүрүп, дарыгер болгондон кийин да ошол эки китепчини унуткан жок. Акчасы жок бейтаптардан эч качан акы алган жок.

Сабак: Кичинекей жакшылык адамдын жүрөгүндө өмүр бою из калтырышы мүмкүн. Жакшылык көргөн адам көп учурда өзү да башкага жакшылык кылат.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Кудай насип кылбай турган нерсени кыялдантпайт.

Сабак: Жүрөккө түшкөн ар бир кыялдын бир хикматы бар. Кудай насип кылбай турган тилекти жүрөккө салбайт — үмүтүңдү үзбө.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Жер үстү көзү бар деп көрүп жатам деген сокурларга толгон.

Сабак: Көрүү үчүн көз эле жетишсиз, көргөнүңдү аңдап түшүнүү да керек. Карап көрбөгөн, угуп түшүнбөгөн адам чыныгы сокур.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бир айылга элге баяндама окуш үчүн лектор чакырышат. Ал залга кирип, ичинде бир эле киши отурганын көрөт. Саламдашкандан кийин андан: «Сизден башка эч ким келген жок. Кандай дейсиз, лекцияны өткөрөлүбү же жокпу?» — деп сурайт.

Жалгыз «угуучу» мындай дейт:

— Агай, мен ат багуучумун, жыйырма атым бар. Он тогузу качып кетип, бирөө калса да, аны багып, суусун, жемин берем.

Лектор сөзүн баштап, узактан-узак сүйлөйт. Бүткөндөн кийин ат багуучудан сурайт:

— Кандай, лекциям жактыбы?

Ат багуучу жооп берет: «Мен ат багам, сиздин айткандарыңыздан көп нерсени түшүнгөн жокмун. Бирок бир нерсени так айта алам: жыйырма аттын жемин бир атка берип, аны жарылып кеткенче тойгузбайм».

Сабак: Жакшы сүйлөө — көп сүйлөө эмес, ойду угуучу түшүнүп, сиңире ала тургандай айтуу.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Кануни Султан Сулейман (1494–1566; 1520-жылы такка отуруп, өмүрүнүн акырына чейин бийлик жүргүзгөн) Осмон мамлекетин өз доорунун эң кубаттуу мамлекеттеринин бирине айлантат. Бирок ал кээде: «Күндөрдүн биринде Осмон урпактарынын мамлекети да алсырап, кыйрап калабы?» — деп ойлоно берчү экен.

Башка көп маселелердей эле, бул тынчсыздандырган оюн да сүт бир тууганы, белгилүү аалым Яхья Эфендиге айтууну чечет. Кашфына, кереметине ишенген Яхья Эфендиге мындай кат жазып жөнөтөт: «Сен Кудайдын сырларына каныксың. Ырайым кылып, муну бизге түшүндүрүп бер. Мамлекет кандай учурда кыйрайт? Осмон урпактарынын тагдыры эмне болот? Бул мамлекет банкрот боло турган күн келиши мүмкүнбү?»

Доорунун кудуреттүү султаны Улуу Сулеймандан келген катты окуган Яхья Эфендинин жообу өтө кыска болот: «Мага эмне, султаным!»

Топкапы сарайында бул жоопту таң кала окуган султан анын маанисин түшүнө албай, ого бетер тынчсызданат. Анткени Яхья Эфендидей адам олуттуу маселеге мынчалык жөнөкөй жооп бермек эмес. «Бул жоопто биз билбеген бир маани барбы?» — деп ойлонгон султан ордунан туруп, Яхья Эфендинин Бешикташтагы дербишканасына жөнөйт. Бул жолу султан бир аз жемелегендей үн менен: «Агай, катыма жооп берсең боло. Бул маселеге олуттуу кара», — деп суроосун кайталайт.

Яхья Эфенди:

«Султаным, сиздин сурооңузга олуттуу карабай коюу мүмкүнбү? Мен сурооңузду жакшылап ойлонуп, бүтүмүмдү ачык эле билдирген элем».

«Макул, бирок жообуңдан эч нерсе түшүнгөн жокмун. Болгону “мага эмне” депсиң. Бул “мени бул иштерге аралаштырба” дегендей сезилди».

Яхья Эфенди төмөнкү таалимдүү сөздөрүн тарых барактарына түбөлүккө жазат:

«Султаным! Эгер бир мамлекетте зулумдук жайылып, адилетсиздик аршка көтөрүлсө, аны уккандар да “мага эмне” деп четке чыга берсе; койлорду карышкырлар эмес, койчулар жесе; билгендер чындыкты айтпай унчукпай, аны жашырса; кедейлердин, муктаждардын, жакырлардын, кимсиздердин зар-муңу асманга жетип, аны таштан башка эч ким укпаса — анда мамлекеттин акыры көрүнөт. Мындай учурда мамлекеттик казына бошойт, элдин ишеними менен урмат-сыйы солгундайт. Тынчтыктын тиреги болгон баш ийүү сезими жоголуп, элге болгон урмат өчөт. Ошентип, кыйроо менен банкроттук сөзсүз келет...»

Бул сөздөрдү угуп отуруп ыйлап жиберген кары султан башын төмөн салып, алардын туура экенин мойнуна алат. Анан өз өлкөсүндө ага ушундай насаат айта ала турган аалым бар экенине Кудайга шүгүр кылып, ал жерден чыгып кетет.

Сабак: Зулумдукту көрүп «мага эмне» деген коом төмөндөйт. Адилетсиздикке көз жумуу — ага шерик болуу.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Токой аралап бараткан мерген кызык көрүнүшкө туш болот. Бир отунчу бир даракты кыюу үчүн көптөн бери аябай кыйналып балталап жатыптыр. Бетинен тер куюлуп, бүт денеси чыңалып турган экен.

Мерген жакындап келип сурайт:

— Эмне үчүн ишиңиз ушунчалык оор жана жай жүрүп жатат? Балтаңыз такыр мокоп калыптыр. Бир аз курчутуп албайсызбы?

Отунчу ага таң кала карап, жооп берет:

— Эмне деп жатасыз? Балтаны курчутууга убакытты кайдан табам? Алдыда кыйыла турган дагы жыйырма дарак бар!

Сабак: Эмгек баалуу, бирок ойлонулбаган эмгек натыйжасыз болушу мүмкүн. Бир аз токтоп, куралыңды курчутсаң, калган ишиң тезирээк, жеңилирээк бүтөт.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Физика мугалими сабактан чыгып, мугалимдер бөлмөсүнө кирет да, кесиптештерине даттанат: «Бул студенттер кандай гана акылсыз! Ньютондун 2-мыйзамын аларга үч жолу түшүндүрдүм. Акырында атүгүл өзүм да түшүндүм, бирок алар дагы эле түшүнгөн жок».

Сабак: Үйрөтүүдөн мурда өзүң түшүн. Өзүң түшүнбөй туруп түшүндүргөн сөздөн мугалимге да, окуучуга да пайда жок.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Биз али жөндөп окуп-жаза албаган кез эле. Айылыбызга бир мугалим келди. Көрсө, жөн эле мугалим эмес, бизге ага да, ата да боло турган адам келиптир. Мектебибиздин жана биз, окуучулардын кейиштүү абалын, мектепти бүткөндөн кийин пахта талаасында иштөөгө аргасыз экенибизди билгенде, анын көзүнө жаш толду.

Айылыбызда бир жол бар эле. Айдын агай бизден анын кайда барарын сурады. Биз ал жол пахта талаасына алып барарын айттык. Айылдан чыккан дагы бир жол бар болчу. Анын кайда барарын да сурады. Өмүрүбүздө айылдан чыкпагандыктан, дүйнө биздин айылдан гана турат деп ойлогондуктан, бул суроого жооп бере алган жокпуз.

Ошол күнү ал бизден чоңойгондо ким болгубуз келерин да сурады. Эмне деп жооп берерибизди билбей, баарыбыз унчукпай калдык...

Мугалимибиз бизге кыска убакытта окуп-жазганды үйрөттү. Күндөр өтүп, эми эркин окуп-жаза баштадык. Бир күнү Айдын агай бизге толтура кат алып келди. Ал каттар дарыгерлерден, инженерлерден, окумуштуулардан жана ар түрдүү кесип ээлеринен келгенин айтты. Анын айтымында, ошол адамдар биз менен кат алышкан досторубуз болмок. Жылдар бою такыр тааныбаган ал адамдар бизге кат жазып турушту. Каттарында өз кесиптери, жашоонун маңызы, илим менен билимдин мааниси тууралуу айтып беришти. Ошол каттарды алганга чейин илим үйрөнүү, пахтачылыктан башка кесипке ээ болуу жөнүндө кыял да кылган эмес элек.

Анткени алдыбызда дайыма бир гана жол — пахта талаасына алып барган жол бар деп ойлочубуз.

Кат алышкан досторубуздун аркасында жашообуз өзгөрдү. Экинчи жолдун кайда алып барарын билдик. Айдын агайдын зор эмгегинин аркасында мектепти бүткөндөн бир нече жыл өткөн соң чоң ийгиликтерге жеттик. Азыр айрымдарыбыз дарыгер, айрымдарыбыз инженер, дагы бирөөлөрүбүз мугалим болууга даярданып жатабыз.

Арадан жылдар өткөн соң, бир күнү бизге дагы бир кат келди:

«Балдарым... Ар дайым кыялдангыла. Кыялдар силерди каалаган жериңерге жеткирет. Болгону күч-аракет жумшап, эмгектенип, максатыңарга жетүүгө чечкиндүү болгула. Баарыңарды чын жүрөктөн куттуктайм. Мен силердин колуңардан келерин жана ийгиликке жетериңерди билчүмүн».

«Силер менен кат алышкан досуңар Айдын агай».

Баарыбыз таң калуудан катып калдык. Көрсө, жылдар бою бизге жол көрсөтүп, жашообузду өзгөрткөн каттарды өзүбүздүн Айдын агайыбыз жазып жүрүптүр.

Сабак: Мугалим балдарга жол гана көрсөтпөстөн, алардын алдына жаңы жолдорду да жараткан. Кыялдай алган адам үчүн дүйнө эми бир эле жолдон турбайт.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Пешка деп кемсинтпе!

Күндөрдүн биринде ПАДЫША болот.

Падыша деп ишенип калба!

Күндөрдүн биринде МАТ болот.

Сабак: Эч кимди кичине көрүп кемсинтпе, чоң даражага таянып бой көтөрбө. Бүгүн алсыз көрүнгөн эртең көтөрүлүшү мүмкүн, күчтүү көрүнгөн болсо жеңилиши мүмкүн.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

— Саламатсызбы, агай! Мени эстедиңизби? Бир кезде мектепте мага сабак бергенсиз.

— Ооба, эстедим. Башталгыч класста менин окуучум болгонсуң. Көп жылдан кийин сени кайра көргөнүмө кубанып турам. Азыр эмне иш кыласың?

— Мен да сизди көргөнүмө абдан кубанычтамын. Мен да сиздей мугалим болдум.

— Абдан жакшы. Мугалим болууну эмнеге чечтиң?

— Анткени бир кезде сиз мугалим катары мага дем берип, жашоодо үлгү болгонсуз. Ошондуктан мен да мугалим болуп, балдардын өсүп-жетилишине салым кошууну, аларды жашоодо ийгиликке жетүүгө шыктандырууну чечтим.

— Мындай ойдо болуп, мугалимдикти тандаганыңа кубанычтамын. Бирок сен мени бир кезде өзүңө дем берип, үлгү болгон дедиң. Так эмнени айтып жатасың?

— Сиз бизге сабак берип жүргөндө, класстагы балдардын бирине ата-энеси кооз саат сатып берген эле. Менин ата-энемдин шарты жок болгондуктан, мага саат алып бере алышчу эмес. Ал саат мага аябай жагып, бир күнү чоң танаписте аны тиги баланын чөнтөгүнөн уурдап алдым. Танапистен кийин бала сааты уурдалганын сизге айтты. Сиз класстагы окуучуларга кайрылып, саатты ким алса, кайра кайтарып беришин сурадыңыз. Эч ким үн катпаганда, бөлмөнүн эшигин жаап, бардык балдардын чөнтөгүн текшерериңизди айттыңыз. Ошондо ичимден: «Бул менин жашоомдогу эң уят учур болот», — деп ойлодум.

Балдар дубалды бойлой тизилишти. Сиз баарына көзүн колу менен жабууну буйрудуңуз. Анан бирден бардык балдардын чөнтөгүн текшердиңиз. Саатты менин чөнтөгүмдөн тапкандан кийин да калган окуучулардын чөнтөктөрүн текшерүүнү уланттыңыз жана акырында аны ким уурдаганын эч кимге айтпадыңыз. Ал тургай жыл бою бул окуя тууралуу мага да, ата-энеме да бир ооз сөз айткан жоксуз. Саатты жөн гана ээсине кайтарып бердиңиз. Ошол күнү менин кадыр-баркымдын тебеленишине жол бербедиңиз, балалык акылсыз жоругумдун айынан «ууру», «жалганчы» атка конуудан сактап, мени кечирдиңиз.

Ал окуя мага чоң сабак болду. Чыныгы мугалим окуучусуна билим гана берген адам эмес экенин түшүндүм. Ал туура баалуулуктарды сиңирген, катасы үчүн жазалабай, андан сабак алууну үйрөткөн, окуучусун жашоого байланыштырган адам экен. Дал ошол учурда келечекте мен да сиздей мугалим болууну чечтим.

Мугалим бул окуяны угуп, таң калат. Жигит сурайт:

— Бул окуяны эстеген жоксузбу? Саатты менин чөнтөгүмдөн тапканыңызды унуттуңузбу?

— Окуяны эстедим, болгону саат сенин чөнтөгүңдөн чыкканын билчү эмесмин.

— Кандайча саат менин чөнтөгүмдөн чыкканын билген эмессиз? Аны өзүңүз менин чөнтөгүмдөн тапкансыз да!

— Анткени окуучулардын чөнтөктөрүн текшерип жатканда мен да көзүмдү жумгам...

Сабак: Адамдын кемчилигин бетине чаппай, көзүн жумуп аны коргоо — чыныгы мугалимдик. Кадыр-баркы сакталган адам катасынан сабак алып көтөрүлөт.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Күндөрдүн биринде бир дыйкандын эшеги суусу соолуп калган кудукка түшүп кетет. Сааттар өтөт. Акыры эшектин жан кейиткен үнүн уккан ээси менен кошуналары чогулуп келип, аны куткаруунун жолун издей башташат. Ар ким ар нерсени сунуштап отуруп, соңунда эшекти кудуктан чыгаруу мүмкүн эмес деген бүтүмгө келишет. Жалгыз арга — кудукту топурак менен толтуруу деп чечишет. Ар бири колуна күрөк алып, тегеректен топурак ташып, кудукка төгө баштайт.

Бечара жаныбар үстүнө түшкөн топуракты силкип, бутунун алдына таптап турат. Ошол топурактын жардамы менен улам жогорулап отуруп, акыры кудуктун оозуна чейин көтөрүлүп чыгат. Эшектин кудуктан аман-эсен чыкканын көргөн эл аябай таң калат.

Сабак: Үстүңө түшкөн топуракты силкип, тепкич кыл. Аргасыздыктан чыгуу ыйлап отурууда эмес, силкинип күрөшүүдө.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

1919-жыл эле. Стамбул толугу менен англиялыктардын баскынчылыгы алдында болчу. Орто мектепти жаңы эле бүткөм.

Сулуу кыз элем, үйүбүзгө жуучулар келип турчу. Бир күнү өзүн адвокат деп тааныштырган бир жигит жуучулары менен үйүбүзгө келди. Келбеттүү, узун бойлуу бул жигитти көрүп жактырдым. Сөйкө салынды. Сүйлөшкөн жигитимди сүйчүмүн... Бактылуу үй-бүлө курайын деген тилек менен таң аткыча чырактын жарыгында майда сүлгүлөрдү токуп, себимди даярдачумун.

Бир күнү аймакка ушак тарады.

«Айшенин сүйлөшкөн жигити адвокат эмес экен, мечиттин алдында табыт көтөрүп жан багат турбайбы», — дешти.

Дүйнөм астын-үстүн болду. Атам экөөбүз мечитке барып, алыстан байкадык. Анын чынында эле табыт көтөрүп жүргөнүн көрдүк.

Катуу селт эттим. Сөйкөнү кайтарып, ажыраштык.

Беш жыл өттү. Турмушка чыгып, бир балалуу болгом. Өлкөбүз эми эркин эле.

Бир күнү шаардан аны жолуктурдум. Уулум да жанымда болчу.

Мени көрүп токтоду. Тартынып: «Убактыңыз болсо, сизди бир чыны чайга чакырсам дейм», — деди. Макул болдум. Бир кеңсеге кирдик.

Бул юридикалык фирма экен; эшиктеги тактайчада анын аты жазылып туруптур. Ичинде жардамчылары иштеп жатышты.

— Чын эле адвокатсыңбы? — деп сурадым.

— Ооба, — деди.

— Анда адвокат болсоң, эмне үчүн мечиттин алдында табыт көтөрүп жүрдүң эле?

Ал башын жерге салып: «Мени кечир», — деди.

«Стамбул баскынчылык алдында болчу. Тегерек-четибиз англиялык жоокерлерге толуп, алар баарын, ар кимди катуу текшеришчү. Биз болсо Анадолуга, Улуттук күчтөргө жардам берүү үчүн, маркумду узаткандай түр көрсөтүп, ичине курал-жарак толтурулган табыттарды жөнөтүп турчубуз. Бул өлкө үчүн өмүр менен өлүмгө тете маанилүү милдет эле. Муну сага да айта алмак эмесмин...»

Сабак: Көргөнүңө карап шашылыш өкүм чыгарба. Ар бир иштин артында билбеген чындыгың болушу мүмкүн. Эркиндигибизди өзүн арнаган адамдардын эмгегине жана курмандыгына милдеттүүбүз.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Суунун касиеттерине назар салыңыз:

— дарак менен достошсо, аны тирүү кармайт;

— отко жолукса, аны өчүрөт;

— кирге жолукса, аны тазалайт;

— унга аралашса, аны камырга айлантып, бышырууга даярдайт;

— күн нуру менен кошулса, асан-үсөн жаралат;

— акса, жашоо тартуулайт;

— токтоп калса, сазга айланып, сасый баштайт.

Адамдын жүрөгү да сууга окшош: баарлашканда жанданып, жалгыздыкта соолуйт.

Сабак: Адамдын жүрөгү суу сыяктуу: баарлашканда жанданат, жалгыздыкта туруп калып соолуйт. Адамды тирүү кармаган — башка адамдар.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Чын жүрөктөн жасалган жакшылык,

сүйүү менен коштолгон мамиле,

чын ыкластан айтылган сөз,

адеп-ахлакка сугарылган жүрүм-турум,

махабатка боёлгон жылмаюу,

акыйкаттык үчүн ташталган кадам,

руханий баалуулуктарга көрсөтүлгөн урмат —

эч качан текке кетпейт. Мунун баары башкалардын жолун жарык кылып, өзүңдүн өмүрүңө да нур, ден соолук жана көрк кошот.

Сабак: Жүрөктөн жасалган жакшылык, сөз жана иш эч качан жоголбойт; башкалардын жолун жарык кылат жана өз өмүрүңдү да нурлантат.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бөлүшсөк — ток болобуз,

бөлүнсөк — жок болобуз.

Юнус Эмре

Сабак: Бөлүшкөндө күчөйбүз, бөлүнгөндө алсырап жок болобуз. Ынтымакты сактоо үчүн билимибизди арттырып, руханиятыбызды бийик тутушубуз керек.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Ата карышкыр бөлтүрүгүнө турмушту үйрөтүп жатып, койлорду көрсөтүп мындай дейт:

— Карачы, алардын эти даамдуу болот.

Андан соң койчуну көрсөтөт:

— Анын таягы болсо ачуу тиет. Этият бол.

Бөлтүрүк койчунун жанындагы итти көрүп, сүйүнүп кетет:

— Ата, карачы, тигил бизге окшош экен!

Ата карышкыр жооп берет:

— Аны көргөндө эле кач, балам. Бизге эң көп зыян келтиргендер — бизге окшошуп туруп, бизден болбогондор.

Сабак: Кээде эң чоң зыян бизге окшоп, бирок ниети башкалардан келет. Өзүңдү коргош үчүн сырткы окшоштукка алданба, эки жүздүүлүктү өз убагында сез.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бир күнү падыша жөкөрлөрү менен сейилге чыгат. Жол боюндагы бир айылдан өз талаасына көчөт отургузуп жаткан карыяны көрүп, алыстан үн катат:

— Ата, бул көчөттөрдү эмнеге отургузуп жатасыз? Машалла, жашыңызды жашап калдыңыз; булардын мөмөсүн жегенге өмүрүңүз жетпесе керек.

Карыя өкүмдарга мындай жооп берет:

— Бул көчөттөрдүн мөмөсүн сөзсүз эле биз жешибиз шарт эмес, балам. Бизден мурункулар отургузган көчөттөрдүн мөмөсүн биз жегендей, биз отургузгандардын мөмөсүн да бизден кийинкилер жейт.

Бул жооп өкүмдарга жагып, карыяга бир кап алтын берүүнү буюрат.

Карыя алтын толгон капты көрсөтүп мындай дейт:

— Көрдүңбү, балам? Биз отургузган көчөт азыртан эле мөмө берди.

Бул жооп да өкүмдарга жагып, карыяга дагы бир кап алтын берүүнү буюрат. Кары дыйкан жөнөкөй адам эмес эле — көптү көргөн, зирек кишилерден болчу:

— Балам, ар ким отургузган көчөт жылына бир жолу мөмө берет, биз отургузган көчөт болсо эки жолу мөмө берип үлгүрдү.

Бул жоопту да жактырган өкүмдар карыяга дагы бир кап алтын берүүнү буюрат. Бирок бул жолу вазир кийлигишип, өкүмдарды оюнан кайтарууга аракет кылат:

— Оо, падышам! Бул жерден тезирээк кетели. Болбосо, бул карыя талаасына көчөт эмес, казынабыздын түбүнө таруу айдап коёт!

Сабак: Адам өзү үчүн гана жашабайт. Бизден мурункулар тиккенди биз жедик; биз да кийинкилер үчүн тигишибиз керек.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Апам үйүбүздү, атамды жана бизди таштап кеткенде, мен алтыда, агам сегиз жашта эле. Апамдын атамдан кеткенин ошол курагымда эле түшүнгөм, бирок бизди таштаганын түшүнө алган эмесмин. Эне да балдарын таштап кетеби?

Атам апамды сабачу. Мени да, агамды да урчу. Ошондон улам эркектердин баары аялын, балдарын сабайт деген ойго ишенип калгам...

Энесиз үй төрт дубалдан гана турарын апам кеткенден кийин билдим. Эртең менен «колу-бетиңерди жууп келгиле, тамагыңар даяр» деген да, бир нече күн ачка калсаң «ачкасыңбы?» деп сураган да болбой турганын түшүндүм. Бирок үйрөнгөндөрүмдүн ичинен жанымды эң катуу оорутканы ушул болду: эненин жыты жок болсо, бала канча жашта болбосун, заматта чоңоёт экен. Мен да алты жашымда чоңойдум.

Апам үйдөн кеткенден он күндөй өткөндө, үйүбүзгө полиция кызматкерлери келишти. Айткан сөздөрүнө караганда, апам өз жанын кыйыптыр. Колунда бекем кысып кармаган бир конверт болуптур. Анын сыртына «кызым менен уулума берилсин» деп жазылыптыр.

Ал кезде окуганды билчү эмесмин, кантип окумак элем? Агам окуду. Катты угуп жатып мен да ыйладым. Агам да ыйлады.

Апам үйдөн кеткенде төркүнүнө барыптыр. Атасы катуу ачууланыптыр. Көрсө, аял күйөөсүнүн үйүндө отурушу керек экен; оозу канга толсо да, «кызыл шербет ичтим» деши керек тура. Апам таятама: «Бир ай силерде турайын, анан бир айласын табам. Балдарымды жаныма алып, жаңы турмуш баштайм», — деп жалыныптыр.

Кой-ай, кой-ай, кой-ай! Аял жалгыз жашайт имиш. Таятамдын намысын беш тыйын кылат имиш, элдин бетин карай албай калат имиш; кызы өлүп калса, андан жакшы болмок имиш. Ошол кечте апам өзүн асып коюптур. Мунун баарын мага жылдар өткөндөн кийин, мен он тогуз жашка чыкканда, таенем өлүм төшөгүндө жатып айтып берди.

Атам апамдын өлгөнүн укканда такыр кайгырган жок. Бизди балдар үйүнө өткөрүп берерин айтты. Эми ошол жерде жашап, ал жер биздин үйүбүз болмок экен. Бир туугандар бири-биринен бөлүнүп, бири-бирин унутуп, жылдар өткөн соң тааныбай калышы мүмкүн болгондуктан, экөөбүз тең апамдын катын сакташыбыз керек имиш.

Бир катты экөөбүз кантип сактайбыз деп сураганга үлгүрбөй жатып, агам аны кайчы менен ортосунан кести. Сүйлөмдөрдүн баш жагын мага берди. Сүйлөмдөрдүн башы менде болгондуктан, окуганды үйрөнгөндө уландысын өзүм болжошум керек экен. Агам болсо катты ансыз да жаттап алган эле.

Бизди балдар үйүнө берерин уккан таежем келди. Атамга: «Кыз баланы балдар үйүнө беришпейт. Хаятты мен алып, өзүм чоңойтом», — деди. Кыз баланы эмне үчүн балдар үйүнө берүүгө болбой турганын таежем менен жашай баштаганда түшүндүм: кыз бала үйдө жумшалчу акысыз кызматчы дегенди билдирет экен. Таежем мени бир күн да өз атым менен чакырган жок. Эми менин атым «Келчи» болуп калган: «Келчи, суу алып кел... Келчи, бул идиштерди жууп кой...»

Агам айына бир жолу таежемдикине мени көргөнү келчү. Балдар үйүндө жакшы жашап жатканын айтчу. Мен да жакшы жашап жатканымды айтчумун — агамды капа кылгым келчү эмес. Балким, агам да мен кайгырбасын деп «жакшы жашап жатам» дечү беле? Муну сураганга эч качан батынбадым.

Мектепке бардым. Класста окуганды эң биринчи мен үйрөндүм. Кантип үйрөнбөй коёюн — апамдын катын окушум керек эле. Каттын менде калган бөлүгү «Хаят, сулуу кызым, мен сени...» деген сөздөр менен башталчу. Ар түнү төшөгүмдө жатып ошол сүйлөмдү толуктоого аракет кылчумун:

«Хаят, сулуу кызым, мен сени абдан жакшы көрөм».

«Хаят, сулуу кызым, мен сени абдан сагындым».

«Хаят, сулуу кызым, мен сени күтүп жатам».

Сүйлөмгө кошкон сөзүмө жараша кыял курчумун. Кыялдарымда абдан бактылуу элем. Адам кайгылуу кыял курабы?

Орто мектепти бүтүрдүм. Таежем мындан ары окубай турганымды айтты. Бирок мен окугум келчү — билим алып, өз бутума туруп, агам менен бир үйдө жашоону самачумун.

Ошол жайда биздин көчөдөгү дүкөнчү, үч балалуу Хасан байкенин аялы рак оорусунан каза болду. Абдан кайгырдым. Үч бала эми эмне кылат, эненин жытын кайдан табат? Энелер эмне үчүн өлөт? Ал үч бала да мен сыяктуу өз атын унутуп, «Келчи» болуп калабы?

Мен Хасан байкенин балдарына боорум ооруп жүргөндө, ага кудалашып коюлганым белгилүү болду. Көрсө, сегиз билерик менен үч миң лирага сатылыптырмын. Расмий никеге жашым жетпегендиктен, кырк күндөн кийин Хасан байке экөөбүздүн никебиз кыйылды.

Мен он беш жашта элем. Хасан байкенин аялы болдум. Эки, беш, алты жаштагы үч балам бар эле. Анан дагы ортобузда өз балабыз болсун деп көшөргөн таежем бар болчу... Өз балам төрөлсө гана ордум бекем болуп, Хасан байке башка аялдарга көз артпайт имиш.

Хасан байкеден биринчи жолу аны «Хасан байке» дегеним үчүн жаакка жедим. Аял да күйөөсүнө «байке» дейби? Апамдан алты жашымда айрылганда унчукпоону үйрөнгөм. Ошондуктан «Бир эркек он беш жаштагы кызды аялым деп атайбы?» деген суроону бербей, дагы унчукпай калдым.

Хасан байке мени чапканда, үч бала тең атасынын бутуна жармашып: «Хаят эжебизди урба, ал биз менен ойнойт, бизге жомок айтып берет», — деп жалынды. Мен ал балдардын эжеси элем. Ал эми жомок деп айтып бергендерим — өз кыялдарым болчу.

Хасан байке үйдөн кеткенде, күзгүнүн алдына туруп, «Хасан» дегенди үйрөнмөк болдум. «Хасан» деген сайын анын чачы түшкөн башы, мурдунун үстүнө түшүп турган көз айнеги, чыккан курсагы көз алдыма тартылчу. «Хасан» деген сайын күнөө кылгандай уялып, ага атынан кайрыла албай койдум. Күзгүнүн алдында машыгып жатканымда, Хасан байкенин алты жаштагы уулу жаныма келип: «Хаят эже, апам атама «мырза» дечү, сен да «мырза» де», — деп мага дем берди.

«Мырза» — албетте, «мырза» жакшы болмок. Эңкейип, кара көздүү, кыялдарымды жомок деп уккан Самини өптүм. Беш жаштагы Элиф менен эки жаштагы Зехраны да чакырып, аларга жомок айта баштадым. Ал күнү жомогумду мындай баштадым: «Илгери-илгери алты жаштагы аты Жомок болгон кыз жашаптыр. Жомок апасынан айрылыптыр. Ал апасын бардык жерден издеп, таба албаганда Кыялдар өлкөсүнө кетиптир. Жомок ал жерде ушунчалык бактылуу болгондуктан, чыныгы дүйнөгө эч качан кайтып келбептир».

Менин жомогумдагы Жомок дайыма бактылуу, дайыма жылмайып жүрчү. Бул жомокту балдарга күн сайын айтып берчүмүн. Биз абдан бактылуу элек.

Хасан байке да жакшы адам болчу. Эми аны «Мырза» дечүмүн. Кээде ачууланчу, бирок мен себебин түшүнчүмүн: ал бир аялдын ордуна сегиз билерик жана үч миң лирага жомокчу эжени сатып алган эле.

Агам мени көргөнү келип турчу. Ар келген сайын апамдын катынын өзүндө калган жарымын бергиси келчү. Мен албай койчумун. Анткени каттын экинчи жарымын окусам, Кыялдар өлкөсүнөн таш боор, чыныгы дүйнөгө кайтып келип, бактысыз болуп каламбы деп коркчумун. Менин бүт кыялдарым каттын ошол экинчи жарымына курулган эле.

Кырк жашка чыкканымда, жомогумду угуп чоңойгон балдарым эр жетип калышкан. Сами дарыгер болуп, башка шаарга дайындалып, үйүбүздөн көчүп кеткен эле. Маанайы чөккөндө мага телефон чалып: «Хаят эже, мага бир жомок айтып берчи», — дечү.

Элиф мугалим болуп, турмушка чыккан. Бир кыз неберелүү болдум. Атын Хаят койгулары абдан келди, бирок уруксат берген жокмун. Элиф: «Анда небереңиздин аты Жомок болсун», — деди. Ошентип, неберемдин аты Жомок болду.

Кичүү кызым Зехра ветеринар болду. «Хаят эже, кайсы жаныбар тынчы кетсе, жомок айтып берем, ошондо тынчып калат», — дечү. Зехра да турмушка чыгып, бир уул неберелүү болдум.

Кырк беш жашка чыкканымда Хасан байке, башкача айтканда, Мырзам дүйнөдөн кайтты. Абдан кайгырдым. Анын акыркы сөзү: «Менден акыңды адал кыл», — болду. Мен чын жүрөктөн, толук ыкласым менен ага болгон акымды адал кылдым. Ал жакшы адам эле.

Бирок акымды —

он беш жаштагы кыздарды турмушка берүүдөн эч кандай жамандык көрбөгөндөргө жана муну колдогондорго;

күн сайын зомбулук көрүп жатканын билип туруп, кызынын ажырашуусун намыссыздык деп эсептеген адамдарга жана бул ойду актагандарга;

жарадар куштай айласыз, үмүтсүз калган өз балдарына ырайымсыз мамиле кылгандарга жана аларды колдогондорго —

адал кылбайм!

Сабак: Сокур адат жана туура эмес «намыс» түшүнүгү аялдын, баланын өмүрүн кыйратышы мүмкүн. Эрте никеге, зомбулукка жана кайдыгерликке көз жумгандар бул зулумдун шериги.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Шамалсыз абада айланган жел тегирменди сөзсүз бирөө үйлөп турат.

Эскимос макалы

Сабак: Эч нерсе себепсиз болбойт. Окуянын артындагы күчтү көрбөсөк да, анын таасирин натыйжасынан түшүнө алабыз.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Байыркы заманда байлыгы менен атагы чыккан бир өкүмдар болуптур. Ал кайда барбасын, байлыгынын бир бөлүгүн ала барып, элге көрсөтүп мактанчу экен. Өкүмдардын эң ишенимдүү, акылман устаты бар эле. Бир күнү андан: «Сен көптү көргөн адамсың. Менин бийлигим жана байлыгым тууралуу эмне ойлойсуң?» — деп сурайт.

Акылман анын көзүнө карап мындай дейт: «Өкүмдарым, элестетели: өтө ысык, учу-кыйыры көрүнбөгөн чөлдө калдыңыз. Өлүп калбашыңыз үчүн бир чөйчөк суу берген адамга байлыгыңыздын жарымын бересизби?» «Албетте, берем», — дейт өкүмдар. Акылман: «Бир аздан кийин суусаганыңыз андан бетер күчөдү дейли. Кийинки чөйчөк суу үчүн байлыгыңыздын калган жарымын да берет белеңиз?» Өкүмдар бир аз ойлонуп: «Өлбөш үчүн, албетте, берет элем», — дейт.

Акылман жылмайып: «Анда, өкүмдарым, анча мактанбаңыз. Анткени байлыгыңыздын баасы болгону эки чөйчөк суу экен», — дейт.

Сабак: Байлыктын баасы шартка жараша болот: чөлдө бүт байлык болгону эки чөйчөк суу. Байлыгың менен мактанба — анын баасы өткүнчү.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Коңшулаш эки өлкөнүн өкүмдарлары жакшы дос эле. Бир күнү алардын бири экинчисине туулган күнүнө белек жөнөтүүнү чечет. Өлкөсүнүн эң мыкты айкелчисин алдына чакырып, ага алтындан бир карыш бийиктиктеги, бири-бирине куюп койгондой окшош үч айкел жасоону тапшырат. Бирок айкелдердин ортосунда өкүмдар менен айкелчи гана билген бир айырма болмок.

Айкелдер даяр болуп, туулган күнүндө коңшу өкүмдарга жөнөтүлөт. Белекке кошулган катта мындай деп жазылган эле: «Туулган күнүңүз менен ушул үч алтын айкел аркылуу куттуктайм. Бир караганда айкелдер бири-биринен айырмасы жоктой көрүнүшү мүмкүн. Бирок алардын бири калган экөөнөн баалуураак. Ошол айкелди тапканыңызда мага кабар бериңиз».

Белекти алган өкүмдар адегенде айкелдерди таразага тарттырат. Алардын салмагы граммына чейин бирдей экени аныкталат. Башка да текшерүүлөр жүргүзүлөт, бирок жыйынтык чыкпайт.

Өкүмдар өлкөсүндөгү өнөрдү түшүнгөн адамдардын баарын сарайына чакыртат. Ар ким айкелдерди кылдат изилдейт, бирок айырмасын таба албайт. Күндөр өтүп, айла табылбайт.

Акыры бир күнү өкүмдарга бул табышмакты чече турган адам бар экенин кабарлашат. Аны дароо таап, сарайга алып келишет. Ал айкелдерди кылдат карап чыгып, ичке зым алып келүүнү суранат. Зымды биринчи айкелдин кулагына салса, экинчи кулагынан чыгат. Экинчи айкелдин кулагына салса, оозунан чыгат. Акыры үчүнчү айкелдин кулагына салганда, зым ичинде туруп калат. Ошентип, айкелдердин айырмасы билинет.

Өкүмдар айкелдерди жөнөткөн коңшусуна мындай жооп жаздырып жөнөтөт:

«Бул үч айкел үч башка адамдын түрүн туюнтат. Укканын:

— бир кулагынан киргизип, экинчисинен чыгарган;

— ошол замат оозунан чыгарып жиберген;

— жүрөгүндө сактай билген.

Эң баалуу адам — укканын жүрөгүндө сырдай сактап, зарыл жерде, өз убагында гана айта билген адам. Бул баалуу белегиңиз үчүн чоң рахмат».

Сабак: Тилди тийиштүү жерде кармай билүү да акылмандык. Сырды сактап, керектүү сөздү керектүү жерде айткан адамдын баркы бийик.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Сапарга чыккан бир жигит жолдон үч таң калычтуу көрүнүшкө туш болот.

Биринчи көрүнүш мындай эле: бир нече киши талаага буудай сээп жатышкан. Буудайдын даны жерге түшөрү менен өсүп чыгып, ошол замат түшүм берет. Бирок дыйкандар түшүмдү жыйноонун ордуна талааны өрттөп жиберишет.

Экинчи көрүнүштө бир киши чоң ташты жерден көтөрүүгө аракет кылат, бирок колунан келбейт. Чоң таштын үстүнө дагы бир таш койгондо гана көтөрө алат. Үчүнчү ташты кошкондо андан да оңой көтөрөт. Жигит канча караса да эч нерсе түшүнбөй, жолун улантат.

Жолдо көргөн үчүнчү таң калычтуу көрүнүш мындай болот: бир киши койдун белине минип алган, дагы бир нече киши анын ийнине жармашкан. Кой катуу чуркайт; алардын артынан бир нече адам канча чуркаса да жетише албайт.

Жигит көргөндөрүн канча ойлонсо да, маанисин түшүнө албай, бир шаарга жетет. Кире бериш дарбазанын жанынан нур жүздүү карыяны көрүп салам берет. Карыя алик алып, аны токтотуп маек курат. Жигит жолдо көргөндөрүн айтып берет, карыя болсо аларды мындайча чечмелейт:

— Сен көргөн дыйкандар, буудай талаасы жана аны өрттөгөн адамдар кимдер экенин билесиңби? Алар — адегенде жакшылык кылып, анан кылганын элге айтып, анын баркын жок кылгандар.

— Таш көтөргөн кишинин көрүнүшү муну билдирет: адамга биринчи жолу күнөө кылуу өтө оор. Бирок күнөө кылгандан кийин тообо кылбаса, кийинки күнөөлөр ага өтө жеңил сезилет. Тообосуз калган бир күнөө — башка күнөөгө ачылган эшик.

— Кой менен анын үстүндөгү адамдар тууралуу болсо, кой бейиштин жаныбары экенин жана жонуна мингендерди бейишке жеткирерин унутпа. Койго биринчи мингендер — аалымдар. Аалымдардын ийнине жармашкандар — ар түрдүү катмардагы ыймандуулар. Алардын артынан чуркагандар болсо ишенбегендер, динсиздер.

Сабак: Айтып баасы түшүрүлгөн жакшылык, тообосуз күнөө жана чыныгы жетекчинин артынан ээрчөө — ар бири жашоонун жашыруун бир сабагы.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Падыша вазирин алдына чакырып мындай дейт:

— Сага үч суроо берем. Эртеңге чейин жообун таппасаң, сарайдан куулуп чыгасың. Биринчиси: Кудай эмнеге чыдайт? Экинчиси: Кудай кайсы чындыктарды жашырат? Үчүнчүсү: Кудай Өз даанышмандыгы жана кудурети менен кайсы иштерди ишке ашырат?

Вазир канча баш катырса да, суроолорго жооп таба албайт. Кечинде көңүлү чөгүп үйүнө кайтат. Анын акылдуу жана зирек бир кызматчысы бар экен. Кызматчы кожоюнунун кабагы салыңкы экенин көрүп, себебин сурайт. Вазир башынан өткөндөрдү айтып берет.

Кызматчы мындай дейт:

— Үч суроонун тең жообун билем. Экөөнү азыр айтайын, үчүнчүсүн эртең айтам. Кудай чыдап жүргөн нерсе — пенделеринин кайгы-муңу, жашырганы болсо алардын айыптары.

Эртеси вазир падышага барып, ушул эки жоопту айтат. Падыша мындай дейт:

— Туура. Бул жоопторду өзүң таптыңбы же сага бирөө үйрөттүбү?

Вазир чындыкты айтат:

— Акылдуу, зирек кызматчым үйрөттү.

Муну уккан падыша вазирге чепкенин чечип, кызматчысына берүүнү буюрат. Ошентип, вазир вазирлик чепкенин чечип кызматчысына кийгизет, өзү болсо анын эски кийимин киет.

Айран-таң калган вазир кызматчыдан сурайт:

— Үчүнчү суроонун жообу кандай? Кудай Өз даанышмандыгы жана кудурети менен кайсы иштерди ишке ашырат?

Кызматчы жылмайып мындай дейт:

— Дагы эле түшүнбөдүңбү? Кудай бир көз ирмемде вазирди кызматчы, кызматчыны болсо вазир кылат!

Сабак: Мансап түбөлүк эмес. Бүгүн буйрук берген эртең өзү кызмат кылышы мүмкүн. Эч ким өз ордуна ишенип калбасын.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бири-бирин жанындай көргөн эки адамдын бири дүйнөдөн кайтса, чыныгы өлгөн — жашоодо калганы.

Сабак: Ажырашуу сүйүүнүн тереңдигин дагы да сездирет. Артта калганы сагыныч менен жашайт жана өзүн тирүүлөй өлгөндөй сезет.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Өмүр кыска. Аны сени кубанткан жана сүйүктүү экениңди сездирген адамдар менен өткөр.

Сабак: Кыска өмүрүңдү көңүлүңдү көтөрүп, сени сүйгөн адамдар менен өткөр. Сага жакшылык алып келбеген мамилелерге убактыңды коротпо.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Өткөн менен жашоо — артыңды карап алып жол жүргөндөй. Алдыңды карабаганың үчүн улам мүдүрүлүп жыгыласың; артта калганды өзгөртө да, алдыңдагы эшиктерди ача да албайсың.

Сабак: Өткөндү кайтара албайсың; жүзүңдү алдыга бур, алдыңдагы мүмкүнчүлүктөрдү көр. Артыңды эле карай берсең, алдыңдагы тоскоолдукту көрбөйсүң.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.