Адилеттүүлүк жана коом

Ажы Бекташ Вели:

Сүйүү барда жек көрүүнүн кереги не,

Тынчтык барда согуштун кереги не,

Бир туугандык барда тирешүүнүн кереги не,

Достук барда душмандыктын кереги не,

Сабыр барда сабырсыздыктын кереги не,

Эркиндик барда туткундуктун кереги не,

Адилеттик барда адилетсиздиктин кереги не?

Сабак: Сүйүүгө, тынчтыкка, бир туугандыкка жана адилеттикке жол ачык болсо, жек көрүүгө, чырга жана адилетсиздикке бурулуу адамдын өз тандоосу. Жоопкерчилик ошол адамдын өзүндө.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Же эч ким ыйлабасын,

же дайыма күлүп жүргөндөр да күлбөсүн;

же акча деген илдет эч кимде болбосун,

же акчалуулар бөлүшкөндү үйрөнсүн;

же эч ким сүйөрүн айтпасын,

же чыныгы сүйүүнүн эмне экенин түшүндүрүп беришсин;

же бул майрамдар такыр болбосун,

же майрамда эт жебей калган жан болбосун.

Сабак: Кубанычты, нанды жана сүйүүнү бөлүшүү — адамгерчилик. Бир тарап күлүп, экинчи тарап ыйлап турса, ал жерде адилеттик жок.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

«Козулардын терисин сыйрыгандан көрө, кочкорлордун жүнүн кырккан жакшы».

Бул сөздү Осмон доорунда Дамаск аймагынын валиси болгон Азмзаде Эсед-паша менен байланыштырышат. Окуясы мындай:

Бир күнү Эсед-пашанын казынасы бошоп, өзү оор абалда калат. Кеңешчилери казынаны толтуруш үчүн Дамасктагы токуучуларга кошумча салык салууну сунушташат. Эсед-паша аларды угуп: «Мындай салык салсак, канча киреше алабыз?» — деп сурайт.

— Элүү-алтымыш кап алтын түшөт, — дешет алар.

Эсед-паша каршы болот: «Бул адамдар ансыз да араң жан багышат. Салыкты кантип төлөшөт?» Кеңешчилери болсо: «Үйлөрүндөгү алтынын, асыл таштарын сатышат, паша», — деп аны көндүрүүгө аракет кылышат.

Эсед-паша: «Мен бул сумманы жакшыраак жол менен табам», — дейт.

Кеңешчилер унчукпай калышат.

Эртеси паша муфтийге чакыруу жөнөтүп, түнкүсүн жашыруун жолугушууну сунуштайт. Түн ичинде муфтий пашанын алдына келет. Паша мындай дейт:

— Муфтий мырза! Биз алган маалымат боюнча, жеке жашооңузда шариятка каршы иш кылып, үйүңүздө жашыруун арак ичет экенсиз. Бул жөнүндө Стамбулга билдирүүгө тийишмин. Бирок адегенде өзүңүзгө эскертип коёюн дедим.

Муну уккан муфтий пашага жалына баштайт. Стамбулга билдирбеши үчүн миң меджидие сунуштайт. Паша макул болбойт. Муфтий эки эсе көп сунуштайт. Паша дагы эле кабыл албайт. Акыры алты миң меджидиеге макулдашышат.

Эртеси Эсед-паша казыны чакырып: «Казы мырза, ишенимдүү булактардан сиз пара алып, кызматыңызды жеке пайдаңызга колдонуп жүргөнүңүздү билдик», — дейт.

Бул жолу казы пашага жалына баштайт. Ал да муфтий сыяктуу Эсед-паша менен соодалашат: «Оо, мырзам, мени кызматтан кетирбеңиз, болбосо эл алдында шерменде болом». Казы менен да алты миң меджидиеге макулдашышат.

Андан кийин Эсед-паша казыначыны, коопсуздук башчысын, соодагерлерди жана байларды бирден жолугушууга чакырат.

Бул иштин аягында Эсед-паша туптуура эки жүз кап меджидие алтынын чогултат. Анан кеңешчилерин чакырып: «Дамаск элине салык салганымды уктуңарбы?» — деп сурайт. Алар: «Жок, уккан жокпуз», — дешет.

Паша: «Салык салбасам да, элүү эмес, эки жүз кап меджидие алтынын чогулттум», — дейт.

— Муну кантип кылдыңыз, паша?

Паша жооп берет: «Козулардын терисин сыйрыгандан көрө, кочкорлордун жүнүн кырккан жакшы».

Сабак: Жардыны тоногондон көрө, бардардын адилетсиз пайдасын алуу адилеттүү. Жүктү жардыга эмес, күчтүүгө салуу керек.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Топуракка суу кошсоң — ылай, кан кошсоң — Мекен болот.

Сабак: Топуракты Мекен кылган нерсе — ал үчүн төгүлгөн кан. Мекен жөн гана бир жер эмес, ал үчүн курмандыкка барган ыйык жерибиз.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бир күнү падыша калкы кандай жашап жатканын көрүш үчүн кийимин алмаштырып, шаарга чыгат. Товарлардын сапатын, бааларын жана дүкөн ээлеринин турмушун билүү үчүн шаар базарларын кыдыра баштайт.

Падыша көчө башындагы биринчи дүкөнгө кирет. Саламдашып:

— Мага жарым батман май, жарым батман бал жана бир аз сыр бериңизчи, — дейт.

Кардарын жайдары тосуп алган дүкөн ээси саламын сылык алып, жарым батман майды ыраазы боло тартып берет. Каршысындагы адам падыша экенин билбестен, майды берип жатып мындай дейт:

— Мырзам, бал менен сырды да бере алам. Бирок сиздин аркаңыз менен бүгүнкү соодамдын башын ачтым. Калганын али соода кыла элек маңдайкы кошунамдан алсаңыз, ыраазы болмокмун.

Муну укканда чын жүрөктөн сүйүнгөн падыша майдын акчасын төлөп, маңдайдагы дүкөнгө кирет. Ал жерден жарым батман бал менен сыр сурайт. Дүкөндүн улгайган ээси балды тартып бергенден кийин:

— Кудайга шүгүр, сиз бүгүнкү соодамдын башын ачтыңыз. Эми сырды тиги коңшу дүкөндөн алыңызчы. Анын соодасы али жүрө элек, — дейт.

Көргөндөрүнө абдан таасирленген падыша жанындагы дүкөнгө кирип, соодасын бүтүргөндөн кийин:

— Бул элде ушундай бийик адеп-ахлак барда бүт дүйнөнү багындырууга болот, — деп, бактылуу жана ыраазы маанайда базардан чыгып кетет.

Сабак: Чыныгы күч куралда эмес, элдин адалдыгында. Жер алуу эмес, жүрөк багындыруу — чыныгы жеңиш.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бир топ чычкан чогулуп, башына балээ болгон мышыктан кутулуунун жолун издей баштайт.

Ар кандай сунуш айтылат, бирок бири да кабыл алынбайт. Акыры жаш чычкан мышыктын мойнуна коңгуроо тагууну сунуштайт.

Сунуштун жөнү мындай эле: мойнуна коңгуроо тагылган мышык чычкандарга жакындаган сайын, алар анын үнүн угуп качып, жанын сактап калышмак. Бул сунушту чычкандардын баары чоң кубаныч жана кол чабуу менен кабыл алат.

Ошондо бурчта баарын үн катпай угуп отурган кары чычкан сөз алат:

— Бул абдан акылдуу сунуш, ишке ашса, ийгиликтүү болорунан шегим жок. Бирок бир суроо мени ойлондурат: айткылачы, коңгуроону мышыктын мойнуна ким тагат?

Сабак: Сунуш айтуу оңой, аны аткаруу кыйын. Ишке ашпаган эң жаркын ой да пайдасыз.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Төөсү менен чөлдө бараткан бир бедуин бутуна араң турган, суусуздуктан эриндери кургаган адамга жолугат. Ал киши жалбарып, бедуинден ичкенге суу сурайт. Бедуин төөсүнөн түшүп, ага суу берет. Сууну ичкен киши капысынан бедуинди түртүп жиберип, төөгө минип кача жөнөйт.

Бедуин төөсүн кайтарып алууга алы жетпесин түшүнүп, уурунун артынан кыйкырат:

— Мейли, төөнү алып кете бер, сеники болсун. Бирок бул окуяны эч кимге айтпа.

Мындай өтүнүчтү күтпөгөн ууру бир саамга токтоп, артына кылчаят да, себебин сурайт.

— Эгер айтып берсең, бул окуя бардык жерге тарайт да, мындан ары эч ким жолуккан муктаж адамга жардам бербей калат, — деп жооп берет бедуин.

Сабак: Кээде адам башына түшкөндү жашырат, анткени башкалардын жакшылыкка болгон ишеними өчпөсүн. Бир жаман кабар миңдеген жакшылыктын эшигин жаап коюшу мүмкүн.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бул окуя 1506-жылы Франкфурт шаарында катталган. Бир соодагер ичинде 800 гульден акчасы бар баштыгын жолдо жоготуп алат. Ошол жолдон кокустан өтүп бараткан жыгач уста баштыкты таап алат. Өтө динчил уста табылгасы тууралуу эч кимге айтпай, мынчалык көп акчанын жоголгонун байкабай калуу мүмкүн эмес, ээси сөзсүз издеп келет деп ойлойт.

Бир күнү жыгач уста сыйынуу үчүн чиркөөгө келет. Сыйынуу аяктагандан кийин кечил элге Франкфуртка келген бир соодагер 800 гульден акчасын жоготконун жана таап келген адамга 100 гульден сыйлык берерин жарыялайт.

Муну уккан жыгач уста тапкан акчасын алып чиркөөгө келет да, баштыкты кечилге тапшырат.

Соодагерге акчасы табылганын кабарлашат. Ал чиркөөгө келип, баштыгын алат, бирок убада кылган 100 гульденди жыгач устага бербей, болгону 5 гульден сунат. Жыгач уста андан убадасын аткарууну талап кылат. Ач көз соодагер болсо 100 гульденди бербеш үчүн баштыгында 800 эмес, 900 гульден болгонун, жыгач уста акчанын бир бөлүгүн алганын айтып чыгат. Кечил устаны коргоп, талашка аралашат: аны тааный турганын, абийирдүү адам экенин айтат. Талаш күчөйт. Акыры кечил соодагер менен жыгач устаны шаардык сотко алып барат.

Сот отуруму башталат. Судья соодагерден колун Инжилдин үстүнө коюп, 900 гульден жоготконуна ант берүүнү талап кылат. Соодагер эч тартынбай колун Инжилге коюп ант берет. Андан кийин судья жыгач устага 800 гульден тапканына ант берүүнү буюрат. Жыгач уста да колун Инжилге коюп ант берет.

Баары судьянын чечимин чыдамсыздык менен күтөт. Судья иш күндөй ачык экенин айтып, өкүмүн жарыялайт:

— Жыгач уста 800 гульден тааптыр, соодагер болсо 900 гульден жоготуптур. Демек, уста тапкан акча соодагердики эмес. Ээси табылбагандыктан, бул 800 гульден жыгач устага берилет. Ал эми соодагер жоготкон 900 гульденин издей берсин.

Сабак: Ач көздүк адамды өз тузагына салат. Акыны танган сараң акыры өз калпынын курмандыгы болот; адилет болсо акылуунун тарабында.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Байыркы заманда бир шаарда жашаган кемпирдин үйүн ууру тоноп кетет. Кемпир кайгырып, падышага даттанганы барат. Падыша аны угуп, ачуулана: «Үйүңө ууру киргенин да сезбей калгыдай эмнеге мынчалык катуу уктадың?» — деп сурайт. Кемпир: «Падышам, биз сиз ойгоо жүрөт деп ойлоп, үйүбүздө бейкапар уктап жатканбыз», — деп жооп берет.

Сабак: Эл бийликке таянып, бейпил жашайт. Эл жетекчиси ойгоо экенин билсе, үйүндө бейкапар жатат.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.