Təmsillər və məsəllər

Qorxaq, eyni zamanda lovğa bir ovçu bir aslanın ardınca düşüb gəlib bir meşəyə çatır və qarşısına çıxan odunçudan soruşur:

— Qardaş, buralarda bir aslana, yaxud onun izinə rast gəldinmi?

Odunçu:

— Aslanın özünü gördüm; istəsən, gəl səni onun olduğu yerə aparım.

Rəngi ağarmış ovçu:

— Yox, canım, sağ ol. Mən əslində aslanın özünü yox, izini axtarırdım.

İnsanı iddiası yox, sınaq anındakı davranışı tanıdır. Uzaqdan «aslan axtaran» çox olar, üz-üzə gələndə isə çoxu geri çəkilər.

Bir gün eşşək meşənin şahı olur. Bir neçə gün keçmiş qanun verir: hamı axşam saat altıda yatmalı, sübh saat altıda oyanmalıdır. On iki saat ərzində meşədə tam sakitlik hökm sürməli, qanunu pozan isə cəzalandırılmalıdır.

Bu minvalla bir müddət meşədə səs-səmir kəsilir.

Bir gün xoruz səhər saat beşdə oyanıb banlamağa başlayır. Meşədə aləm bir-birinə dəyir. Dərhal məhkəmə qurulur və eşşəyin hökmü ilə xoruz edam olunur. O gündən sonra heç kəs şahın qorxusundan qanuna toxunmur.

İllər ötür, eşşək qocalıb taqətdən düşür. Meşənin bir küncünə çəkilib ölümünü gözləyir. Şir onun yanına gəlib hal-əhval tutur, sonra soruşur:

— Sən artıq axır günlərini yaşayırsan. Bilmək istəyirik: axşam altıda yatmağı, səhər altıda durmağı əmr edən o qanunun hikməti nə idi? Biz neçə dəfə qiyam qaldırıb onu ləğv etmək istədik, amma meşədə asayiş pozular deyə əl saxladıq. Öz-özümüzə dedik ki, yəqin bu qanunda bizim anlamadığımız bir hikmət var.

Eşşək gülümsəyib cavab verir:

— Doğrusu, elə mən özüm də illərdir buna təəccüb edirəm: eşşəkliyimdən çıxardığım bu qanuna meşənin vəhşi heyvanları niyə qoyun kimi boyun əydilər?

İbrət: Mənasız bir qanunu ayaqda saxlayan onu verənin gücü yox, ona tabe olanların susqunluğudur. İnsan çox vaxt əmrin arxasında görünməyən bir hikmət olduğunu güman edir, halbuki bəzən arxasında yalnız əmr verənin öz eşşəkliyi durur. Ona görə də soruşmaqdan çəkinmə: cavabsız qalan sual ən uzunömürlü cəfəngiyatı qanuna çevirir.

Mənasız bir qanunu ayaqda saxlayan onu verənin gücü yox, ona tabe olanların susqunluğudur.

Bir səyahətçi fillər saxlanılan yerin yanından keçərkən birdən dayanır: bu nəhəng heyvanların sadəcə qısa bir iplə ön ayağından qazığa bağlandığını görüb çox təəccüblənir. Nə zəncir, nə də qəfəs var. Belə şəraitdə fillərin hər an ipi qırıb asanlıqla qaça biləcəyi təbii görünsə də, onlar heç qaçmağa cəhd edən kimi görünmürdülər. Adam yaxınlıqdakı təlimçiyə yaxınlaşıb bu möhtəşəm heyvanların niyə itaətlə yerlərində durub qaçmaq istəmədiyini soruşur.

Təlimçi belə izah edir:

— Fillər körpə yaşlarında, kiçik olanda qısa bir ip onları bağlayıb saxlamağa bəs edir. Böyüdükcə bu heyvanlar tədricən ipi qırıb qaça bilməyəcəklərinə inanmağa başlayırlar. Düşünürlər ki, bu ip onları hələ də saxlayacaq və azad olmağa qoymayacaq.

Adam bunları eşidəndə heyrətə gəlir. Təsəvvür edin: bu heyvanlar hər an azad ola biləcəkləri halda bunun mümkün olmadığına inanaraq durduqları yerə bağlanıb qalmışdılar.

Bizi çox vaxt ip yox, keçmiş uğursuzluqların doğurduğu inamsızlıq bağlayır. «El nə deyər» qorxusunu qırmadan azad olmaq mümkün deyil.

İki uzunqulaq yolla gedir. Görürlər ki, ağacda bir meymun oturub. Deyirlər, gəl bu meymuna sataşaq: soruşaq ki, sənin dostun var, ya yox? «Var» desə, deyərik «hansı axmaq səninlə dostluq edir?»; «yoxdur» desə, deyərik «hansı axmaq səninlə dost olar?» Ağaca yaxınlaşıb soruşurlar: «Meymun, sənin dostun var?» Meymun yuxarıdan ona sataşmaq istəyən uzunqulaqlara baxıb deyir:

— Hara baxıram, hamısı eşşəkdir; kimlə dostluq edim?

Başqasını alçaltmaq üçün qurulan tələ çox vaxt tələ quranın öz başında partlayır. Sataşmaq istəyən özü gülünc olar.

Bir milçək çini qablar dükanını dağıtmaq istəsə, gücü çatmaz; amma bir öküzün qulağına girsə, o öküz panika içində dükanı dağıdar.

O milçək mövhumatdan, yalandan və ya qərəzdən başqa bir şey deyil. O öküz isə başıboş, cahil insanın özüdür.

Kiçik bir yalan cahilin qulağına girəndə böyük dağıntıya çevrilir. Ondan qorunmağın yolu elm və mənəvi dəyərlərdir.

Aslan yazmağı öyrənənə qədər hər bir hekayə yazan ovçunu vəsf edəcək.

Afrika atalar sözü

Hekayəni kim danışırsa, qəhrəman da o olur. Öz həqiqətini yazmağı öyrənməsən, səni həmişə başqaları danışacaq.

Əfsanəyə görə, Nəmrud (Bibliya personajı, Şinar ölkəsinin hökmdarı) qəddarlığına əngəl bildiyi İbrahim peyğəmbəri oda ataraq cəzalandırmaq istəyir. Meydanın ortasında nəhəng bir tonqal qalatdırır. Tonqalı görən bütün canlılar qaçmağa üz tutur.

Bu arada bir qarışqa ağzında bir damla su ilə təlaşla tonqala doğru qaçmağa başlayır.

Onu görən başqa bir qarışqa soruşur:

— Belə təlaşla hara qaçırsan?

— Eşitmədinmi, Nəmrud İbrahim peyğəmbəri oda atacaq? — deyə su daşıyan qarışqa narahatlığını gizlətmir.

— Yəqin, sən o tonqalı görməmisən. Nəhəng bir tonqaldır, qaçmaqdan başqa çarə yoxdur. Ağzındakı bu bir damla su iləmi o tonqalı söndürəcəksən? — deyə ikinci qarışqa istehza ilə soruşur.

Su daşıyan qarışqa cavab verir:

— Söndürə bilməsəm də, heç olmasa, kimin tərəfində olduğum bəlli olar.

Bacarmasan da, heç olmasa haqqın yanında ol. Sevdiyin dara düşəndə yanında olmaq özü bir dəyərdir.

Tısbağadan soruşurlar:

— Bu yaxınlıqdakı kəndə nə qədər vaxta gedib çatarsan?

— Yağışı, palçığı, küləyi, eniş-yoxuşları nəzərə alsaq, üç günlük yoldur, amma mən altı günə çataram... — deyə tısbağa cavab verir.

Altı gündən sonra baxıb görürlər ki, tısbağa hələ kəndə çatmayıb. Axtarıb nəhayət onu yolun yarısında tapırlar: — Xeyir ola, üç günlük yolu altı günə də gələ bilməmisən? — deyə təəccüblə soruşurlar.

Tısbağa məyus halda cavab verir: — Heç deməyin, dostlar. Yağışı, palçığı, küləyi, eniş-yoxuşları hesabladım, amma əfsus ki, pis adamları hesablamaq ağlıma gəlmədi. Nə vaxt yeyin hərəkət etməyə başladımsa, tutub məni tərsinə çevirdilər.

Həyatda hər çətinliyi hesablamaq olar, amma pis niyyətli insanları yox. Allah səni irəli getməyə qoymayanlarla yox, dəstək olanlarla qarşılaşdırsın.