Тарых жана белгилүү инсандар

Нюрнбергге жакын чакан айылда он балалуу үй-бүлө жашачу. Үй-бүлөсүн багуу үчүн атасы күнүнө он сегиз саат иштечү. Канчалаган кыйынчылыкка карабай, улуу уулдары Альбрехт менен Альберт атактуу сүрөтчү болууну кыялданышчу. Бирок атасынын экөөнү бирдей окутууга чамасы жетпесин билишчү.

Бир туугандар шамдын жарыгында көпкө кеңешип, акыры чүчүкулак таштамай болушту. Бирине Нюрнбергдеги академияда окуу насип этсе, экинчиси жакын жердеги кенде иштеп, анын окуусуна каражат таап бермек. Төрт жылдан кийин кезек алмашмак.

Чүчүкулак Альбрехтке түштү. Ал академияга жөнөдү, Альберт болсо кенде иштей баштады.

Төрт жыл бою бир туугандардын бири сүрөт өнөрү менен алектенип, экинчиси кендин тереңинде эмгектенди. Альбрехттин чыгармалары көп өтпөй чоң кызыгуу жаратты; атүгүл анын көптөгөн эмгектери устаттарынын чыгармаларынан да күчтүү экени айтылып жүрдү.

Окуусун аяктаганда Альбрехт жакшы киреше таап калган эле. Ал кубаныч менен үйүнө кайтып келип, бир тууганына мындай деди:

— Кымбаттуу бир тууганым, эми кезек сеники. Бар, кыялыңды ишке ашыр; бул жолу мен сага тирек болом.

Альберт колдорун ага сунуп, акырын үн менен жооп берди:

— Жок, бир тууганым, эми өтө кеч. Ушул төрт жылда кен менин колдорумду, ар бир манжамды жанчып бүттү. Мен мындан ары сүрөт тарта албайм.

Альбрехт бир тууганынын колдорун алаканына алып, көз жашына муунду.

Кылымдар өтсө да, Альбрехт Дюрердин (1471–1528) чыгармалары дүйнөдөгү кадыр-барктуу галереяларда көргөзүлүп келет. Анын бир тууганынын жан аябастыгы менен байланыштырылган атактуу сүрөтү «Дуба кылган колдор» деген ат менен белгилүү.

Сабак: Ар бир ийгиликтин артында көп учурда көзгө көрүнбөгөн бир жан аябастык турат. Аны көрө билүү жана баалоо — адамгерчиликтин эң сулуу белгилеринин бири.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Султан Сулейман Канунинин кызы Михримах Султан он жети жашка чыкканда, аны алууга эки киши умтулганы айтылат. Алардын бири — Диярбакырдын бейлербеи Рүстем Паша, экинчиси — османдык архитектуранын улуу устаты архитектор Синан болгон. «Михримах» деген ысым фарс тилинен: «михр» — күн, «мах» — ай дегенди билдирет.

Султан Сулейман кызын Рүстем Пашага турмушка чыгарды. Ал кезде үйлөнүп калган жана элүү жашка жакындап калган архитектор Синандын тилеги орундалган жок. Уламышка ылайык, ал ошондой болсо да Михримах Султанды терең сүйүүнү улантты.

Сүйгөнүнө кошула албаган Синан сезимин жүрөгүндө сактап, анын назиктигин өнөрү аркылуу билдирүүгө аракет кылды.

Сарайдын буйругу менен архитектор Синан Үскүдарда Михримах Султан мечитин куруп, аны укмуштуудай архитектуралык эстеликке айландырды. Уламыштарда мечиттин назик силуэти этеги жерге төгүлгөн аялдын сымбатын элестетет деп айтылат.

Кийинчерээк Синан Стамбулдун эң бийик жерлеринин бири болгон Эдирнекапыда Михримах Султан үчүн экинчи мечит тургузду. Бул курулуш өлчөмү боюнча салыштырмалуу кичине болсо да, өзгөчө назик жана жарык көрүнүшү менен айырмаланат. Ичке мунарасы, күмбөздү курчаган көптөгөн терезелери жана кооз ички жасалгасы мечитке өзгөчө жеңилдик берет. Уламышка ылайык, айрым оюм-чийимдер менен кооздуктар Михримах Султандын узун чачын эске салгыдай кылып иштелген.

Ошентип Стамбулда бир сүйүүгө арналган деп айтылган эки укмуштуудай архитектуралык чыгарма жаралды.

Уламыштын эң таасирдүү учуру — Күн менен Айдын жолугушуусу. Айтылгандай, Стамбулда Эдирнекапыдагы да, Үскүдардагы да Михримах Султан мечиттерин көрүүгө боло турган бир чекит бар. Жазгы күн-түн теңелүү убагында ошол чекиттен караганда Эдирнекапыдагы мечиттин мунарасынын артында кыпкызыл Күн батып, ошол эле учурда Үскүдардагы мечиттин артынан Ай чыгат.

Михримах — Күн жана Ай…

Бул көрүнүш адамдарды таң калтырып, кыялын канаттандырат: бул архитектор Синандын так эсептелген архитектуралык ой жүгүртүүсүнүн натыйжасыбы, же кийинчерээк пайда болгон романтикалуу уламышпы?

Чындык кандай болбосун, бул окуя архитектор Синандын өнөрү менен Михримах Султандын ысымын бириктирген эң кооз Стамбул уламыштарынын бирине айланды.

Сабак: Сүйгөнгө жетүү ар кимге эле буюрбайт. Бирок жүрөктөгү сезим өнөргө айланса, адамдын өзүнөн да узак жашайт.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Султан Сулейман Канунинин тушунда калкы тездик менен көбөйгөн Стамбулда суу катуу тартыш эле. Бул түйшүктү чечүү улуу архитектор Кожа Синанга (1489–1588) жүктөлдү.

Бир күнү Султан Сулейман аны алдына чакырып, сурады:

— Башкы архитектор, эл бир атка жүктөлгөн сууга көп акча төлөп жатат. Стамбулду суу менен камсыз кылуунун жолу барбы?

Синан шаардын айланасын изилдөөгө уруксат сурады. Жардамчылары менен Чекмеджеден Бешикташка чейин кудуктарды, өрөөндөрдү жана агын сууларды текшерип, дамбалар менен суу түтүктөрүн кайсы жерге курууга болорун эсептеди.

Султандын алдына кайтып келгенде мындай деди:

— Стамбулга суу жеткирсе болот. Бирок ага эбегейсиз каражат керек: буга сан жеткис алтын кап керек болот.

Султан жооп берди:

— Сен болгону мунун мүмкүн экенин айт. Канча алтын талап кылынса, ошончосун берем.

Синан ишке киришип, шаардын ар кайсы аянтындагы кырк суу алуучу жайга чейин жеткен суу жолдорун курду. Суу ысырап болбосун деп, ал жерлерге чорголорду орноттурду.

Султан коомдук булактар элге таандык экенин билдирип, үйлөргө жашыруун суу түтүгүн тартууга тыюу салган жарлык чыгарды. Бирок Синандын эмгегин эске алып, анын үйүнө өзүнчө суу түтүгүн тарттырууга оозеки уруксат берди.

Жылдар өттү. Султан Сулейман да, Синандын эмгегин жакындан билгендер да дүйнөдөн кайтышты. Карыган архитектор бир күнү сарайга чакырылды. Диван мүчөлөрү анын үйүндө өзүнчө суу бар деген арызды иликтеп жатышкан.

Синан султан ага уруксат бергенин айтты. Бирок жазуу түрүндөгү жарлыкты сурашканда, ал мойнуна алды:

— Ошондо Аалам Падышасынан жарлык сурагандан уялгам. Жазуу түрүндөгү документим жок.

Узак талкуудан кийин диван аны мурда суу пайдаланганы үчүн жазалабоону, бирок өзүнчө суу түтүгүн кестирүүнү чечти.

Өмүрүнүн акыркы жылдарында Синан ооруп, төшөккө жатып калды. Эриндерин суулаш үчүн суу сураганда, үйдөгү крандан суу акпай калганы билинди. Улуу архитектор мындай деди:

— Биз кызматыбызды пайда үчүн эмес, Кудайдын ыраазылыгы үчүн кылдык. Сыйлыгын да акыреттен күтөбүз. Бул дүйнөдө үйүбүзгө суу берилбегени үчүн кайгырбайбыз.

Сабак: Дүнүйөгө, атак-даңкка, адамдардын берилгендигине ашыкча таянба. Чыныгы кызмат жеке пайданы көздөбөй, ак деп билгениң жолдо эмгектенүү.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Осмон падышасы II Мураддын уулу Фатих Султан Мехмед бала кезинде сабакта тынч отурбай, дайыма тентектик кылчу. Мугалими Акшемседдин ага эскертүү бергенде болсо:

— Сен мага эч нерсе дей албайсың. Мен падышанын уулумун! — деп жооп берчү.

Акшемседдин бул жагдайга абдан тынчсызданчу. Падышага даттануудан тартынганы менен, бир күнү кайратын жыйнап, II Мураддын алдына барат да болгон окуяны айтып берет.

Падыша бир аз ойлонуп, түзгөн планын мугалимдин кулагына шыбырайт. Акшемседдин мунун мүмкүн эместигин айтса да, II Мурад чечиминен кайтпайт:

— Бул иш сөзсүз болот.

Эртеси Фатих Султан Мехмед кайрадан сабакта тентектик кылып, мугалимдин эскертүүсүнө мурдагы сөздөрү менен жооп берип жаткан. Дал ошол учурда падыша эшикти ачып, класска кирет.

План боюнча аракет кылган Акшемседдин ачууланган түр көрсөтүп, падышага бурулат да, уруксатсыз класска киргени үчүн жемелейт. Атүгүл аны чаап жиберип, дароо сыртка чыгуусун талап кылат.

II Мурад башын жерге салып, кечирим сурайт да класстан чыгып кетет. Атасынын да мугалимдин алдында тартипке баш ийгенин көргөн ханзаада таң калганынан катып калат.

Бир аздан кийин эшик тыкылдайт. Бул жолу падыша уруксат сурап класска кирет да кайрадан кечирим өтүнөт.

План ишке ашкан эле. Ошол күндөн кийин Фатих Султан Мехмед сабакта эч качан тентектик кылган жок. II Мурад баласынын тарбиясы үчүн падышалык намысын да четке коё билген.

Сабак: Тарбияда жеке үлгү ар бир сөздөн күчтүү. Жоопкерчиликтүү ата-эне баласы туура жолду табышы үчүн кээде өз сыймыгынан да баш тарта алат.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Ар бир шаар үчүн зарыл үч нерсе бар: канализация, мончо жана китепкана. Анткени канализация шаардын, мончо дененин, китепкана болсо рухтун кирин тазалайт.

Фатих Султан Мехмет

Сабак: Шаардын жана дененин тазалыгы гана эмес, рухтун тазалыгы да керек. Китепкана — рухту тазалаган жай.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.