Достук жана адамдык мамилелер

Ал жылдар бою окуп, мээнет кылды. Акыры тагдырын аныктай турган сынак күнү да келди... Атасы Казым абдан талапчыл адам эле; уулунун сабактарына дайыма жакындан көңүл буруп, бул сынактан сөзсүз өтөрүнө ишенчү...

Камал имаратка кирип, сынак тапшыра турган классын тапты. Суроо-жооп барактары таратылганда толкунданганы менен, сынак башталганда кыйла тынчып калды... Суроолорго оңой жооп берип, жоопторунун тууралыгына толук ишенип отурду... Сынактын бүтүшүнө жарым саат калган. Өзүнө ушунчалык ишенген эле...

Бир маалда ал класстын терезесине тигиле карады. Эмнени көргөнүн ким билсин, эч ойлонбостон ордунан тура калып, эшикти көздөй чуркады...

— Кайт! Болбосо сынагың жокко чыгарылып, бир жылың текке кетет, уулум, — деп сынак алып жаткан мугалим артынан кыйкырды. Бирок ал токтобой, чуркаган бойдон имараттын арткы эшигинен чыгып кетти...

Болгон окуяны уккан атасы бир нече сааттан кийин үйгө келген Камалды адегенде тилдеп, анан бетке да чаап жиберди. Казым абдан капалуу эле. Эмне үчүн класстан чыгып кеткенин, сынакты эмне үчүн жарым жолдо таштаганын сураса да, атасы мындан бетер ачууланарын билген Камал унчуккан жок... Айтса да, түшүнмөк эмес...

Казым ошол жыл бою уулун тынымсыз жемелеп, тилдей берди. Камал буга таарынганы менен, үн катпай, башын жерге салып сабактарын окуй берди.

Кийинки жылы кайра сынак тапшырып, медицина факультетине өттү... Мыкты дарыгер болду. Шаарда көп жыл жашаганына карабастан, алыскы бир айылдык ооруканага өз каалоосу менен дайындоону суранды. Ал жерде бир жыл иштеген соң, үй-бүлөсү конокко келди... Атасы экөөнүн ортосундагы сынак окуясы эбак унутулган эле...

Кар жаап, суук түшкөн бир кечте Камалдын үй телефону шыңгырады. Чалган киши жакын айылдардын биринде оорулуу бар экенин айтты. Камал сумкасын алып жолго чыгарда, атасы Казым уулун тоо жолдорунда жалгыз калтыргысы келбей, кошо барууну чечти. Катуу бороондо бир сааттай жөө басып, ошол айылга жетишти. Үйдү таап, эшигин какты. Эшикти карыя ачып, аялы ооруп жатканын айтты да, дарыгерди атасы менен кошо ичкери чакырды...

Камал бейтапты текшерип, керектүү дарылоону дайындады. Карыган аял дарыгерге ыраазычылык билдирип, титиреген үн менен: «Ушул суукта дартыбызга даба болдуң, уулум. Сен сыяктуу жакшы адамдар болбосо, бул дүйнө эмне болмок? Адам болуу оңой эмес... Угуп тур», — деди.

«Көп жыл мурда шаарга баргам. Жолдун ортосунда капысынан абалым начарлап, ичим катуу сайгылашты. Айланамда эч ким жок, көчөлөр бош эле. Көрсө, ошол күнү сынак болуп жатыптыр. Беш мүнөт өтпөй, бир жаш жигит тынчсызданып жаныма келди. Ошол ысыкта мени жарым саатта ооруканага жеткирди. Кош бойлуу элем, балама бир нерсе болуп кетпесин деп коркконумдан калчылдап турдум. Кабыл алуу бөлүмүндөгү дарыгер дагы он мүнөт кечиксем, өлүп калышым мүмкүн экенин айтты... Ошол күнү уулум төрөлдү.

Мени ооруканага жеткирген жигиттин атын сурап алгам — Камал экенин айткан. «Сынакта отургам. Терезеден карап сизди көрдүм, жалгыз экениңизди түшүнүп, класстан чыгып жардамга келдим. Сынактан баш тартып бир жылымды жоготсом да, эч өкүнбөдүм», — деген.

Уулумдун атын Камал койдум. Аны ошол боорукер жигиттин окуясын айтып чоңойтуп, Камалдай адам болсун деп дайыма насаат бердим. Азыр ал мугалим... Шакирттерин биринчи кезекте адам кылып тарбиялоого аракеттенет... Эх, ошол жигитти таап, анын адалдыгын алсам кана... Ар ким дарыгер, мугалим же инженер боло алат. Бул дүйнөдөгү эң кыйыны — адам боло билүү... Ал жигит кандай сонун адам эле. Мени жолдун ортосунда жалгыз таштаган жок». Муну уккан доктор Камал: «Акым адал, эне, кабатыр болбоңуз...» — деди.

Атасы Казымдын көмөкөйү бүтсө да, көз жашын көрсөткүсү келген жок. Бирок үйдөн чыкканда жашы бетин жууп жатты. Жолго чыккандан кийин да Казымдын көз жашы токтогон жок. Ал «Камал, уулум...» — дегени менен, буулуккан ыйдан сөзүн уланта албай калды.

Сабак: Кесипке ээ болууга болот, эң кыйыны — адам болуу. Бир жигиттин өз убагында кылган боорукердиги муундан муунга созулган жакшылыкка айланат.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Адамдарга мамилең отко болгон мамилеңдей болсун:

өтө алыстаба — тоңуп каласың;

өтө жакындаба — күйүп каласың.

Саади Ширази

Сабак: Мамиленин да ченеми бар. Адам менен мамиледе ченемди сакта: үшүп калгыдай алыстаба, күйүп калгыдай жакындаба.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Үйүмдүн жанындагы фермада эки ат багылат. Алыстан караганда алар башка аттардан эч айырмаланбайт. Бирок жакын барсаң, абдан кызык нерсени көрөсүң: аттардын бири сокур. Ээси аны кыйбай, коопсуз жана жайлуу аткана салдырып берген. Мунун өзү эле өзгөчө таң каларлык камкордук.

Аттарга жакындасаңыз, коңгуроонун үнүн угасыз. Бул үн жүгөнүнө коңгуроо тагылган экинчи, кичирээк, дени сак аттан чыгат. Ошол үн сокур атка шеригинин кайда экенин сезип, артынан ээрчүүгө жардам берет.

Бул эки досту кунт коюп байкасаңыз, коңгуроолуу ат сокур аттын кайда экенин дайыма текшерип турганын көрөсүз; сокур ат болсо коңгуроонун үнүнө кулак салып, акырындан дени сак аттын артынан ээрчийт.

Коңгуроолуу ат ар күнү кечинде атканага кайтып баратканда, сокур досу коңгуроонун үнүн уга ала турганчалык жакын келе жатканына көзү жетсин деп, анда-санда токтоп, артына карайт.

Сабак: Жараткан бизди кыйын учурда жалгыз таштабайт; жардам керек болгондо аны адамдын колу аркылуу жиберет. Кээде ошол жардамчы болуу өзүбүзгө туш келет.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Осмон салттарынан: үйүнө келген коноктордун дагы келишин каалаган кожоюндар алардын бут кийимдерин тумшугун үй жакка каратып, эшик алдына тизип коюшчу экен. Ошондо конок үйдөн чыкканда артка карай баскандай көрүнчү; мунун мааниси «барыңыздар, бирок кайра келиңиздер» дегенди билдирчү.

Сабак: Кичинекей ишарат менен чоң жылуулук көрсөтсө болот. Адамга берилген баа көбүнчө ушундай майда кыймылдардан билинет.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Кудай эч кимди башкалардын жашоосуна кийлигишкидей жумушсуз калтырбасын!

Сабак: Суралбаган кеңеш кээде жардамдын ордуна жүк болот. Жакшылык кылам деп башканын жашоосуна кийлигишүү көбүнчө зыян алып келет.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Райондук муниципалитетке жаңы дайындалган жаш жетекчи аймакты кыдырып, абал менен таанышууну чечет. Жалгыз өзү жер-жерлерди аралап чыккандан кийин, четки көчөлөрдүн бириндеги чайканага кирип, чай буюртма берет.

Ошол маалда он эки-он үч жаштардагы бир бала:

— Байке, бут кийимиңизди боёп берейинби? — деп жетекчиге кайрылат.

Бут кийими ансыз деле боёлгон болсо да, баланын көңүлүн ооруткусу келбей:

— Макул, боёй бер. Жакшы боёсоң, сураган акчаңды эки эсе берем, — дейт. Анда бала:

— Мен баарына бирдей боёп берем, — деп жооп берет.

Жетекчи:

— Кантип эле? — деп таң калат.

Бала мындай дейт:

— Мугалимибиз: «Балдар, кандай иш кылсаңар да, баарына бирдей мамиле кылгыла, эч кимди бөлбөгүлө», — деген. Мен бул акчага оорулуу апама дары алам. Эгер сизге башкалардан өзгөчө кызмат кылсам, ал дары апамдын оорусуна шыпаа болбой калат!

Жаш жетекчи өмүрүндөгү эң маанилүү сабактардын бирин алды. Абдан толкунданып, балага чөнтөгүндөгү эң чоң акчаны жана өзүнүн визиттик картасын берди. Атасы жок, окуусун улантып жүрүп оорулуу апасын да багууга аракет кылган бул балага кам көрөрүн убада кылды.

Баланын жүрөгүнө ушундай чынчылдыкты сиңирген мугалимге да атайын барып, өзүнчө ыраазычылык билдирди.

Бут кийим боёгон баладан уккан сөзүн унутпай, ишинде дайыма колдонуп жүрүү үчүн, үстөлүндөгү аты-жөнү жазылган тактайчанын артына «Бизде баары бирдей» деген сүйлөмдү жаздырып койду.

Канчалык кыйын болсо да, бул принципти ишинде дайыма сактоого аракет кылды.

Сабак: Адамга ээлеген орду үчүн эмес, адам болгону үчүн бирдей мамиле кыл. Коомду майда учурларда туураны тандагандар өзгөртөт.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бир күнү мектептердин биринде мугалим эжей окуучуларына каалаган темада аңгеме жазууну тапшырып, эң мыкты аңгеменин авторуна бир жуп өтүк белек кыларын айтат. Окуучулардын баары жазгандарын бүтүрүп, ага тапшырышат.

Мугалим аңгемелерди бирден окуп чыгып, ар бирин абдан жактырат. Эң мыктысын тандоо кыйын болгондуктан, жеңүүчүнү чүчүкулак менен аныктоону чечет.

Ар бир окуучу кагазга бир ат жазып, бүктөйт да мугалимдин үстөлүндөгү кутуга салат. Кагаздарды аралаштыргандан кийин мугалим бирин сууруп чыгып, үнүн бийик чыгара айтат:

— Амина!

Класс кол чабууга бөлөнөт. Амина өтүктөрдү көкүрөгүнө кысып, кубанычтан төгүлгөн көз жашын токтото албайт.

Кечинде мугалим үйүнө келгенде, класста болгон окуяны жолдошуна көзүнө жаш алып айтып берет. Жолдошу таң калат:

— Сонун чечим таапсың. Анда эмнеге ыйлап жатасың?

Мугалим жооп берет:

— Анткени кутудагы кагаздардын эч биринде окуучулардын өз аты жок болчу. Баары биздин класстагы эң жакыр үй-бүлөнүн кызы Аминанын атын жазышыптыр. Алардын ар бири өтүктү дал Амина утуп алышын каалаган экен.

Сабак: Башканын кубанычын өз кубанычыңдан жогору коюу да жеңиш. Чыныгы мээрим кээде башканын пайдасы үчүн өз мүмкүнчүлүгүңдөн баш тарта билүү.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Окуу акысын төлөө үчүн үймө-үй кыдырып, майда буюмдарды сатып жүргөн жакыр бала бир күнү чөнтөгүндө бир тыйын да калбаганын, өзү болсо аябай ачка экенин көрөт. Ал кийинки эшикти каккылап, тамак сурап көрүүнү чечет.

Эшикти жаш аял ачат. Бала уялып, тамак сурай албай, бир стакан суу гана өтүнөт. Аял анын ачка экенин сезип, суунун ордуна чоң стакан сүт алып келет.

Бала сүттү шашпай ичип бүткөн соң сурайт:

— Сизге канча карызмын?

— Эч нерсе, — деп жооп берет аял. — Апам бизге жакшылыкты акы күтпөй кылууну үйрөткөн.

Бала болгону мындай дей алат:

— Сизге чын жүрөктөн ыраазымын.

Ал жерден узап баратып, өзүн дене жагынан гана эмес, руханий жактан да күчтүү сезет. Аллахка жана адамдарга болгон ишеними бекемделет.

Арадан жылдар өтөт. Бир күнү ошол аял катуу ооруп калат. Жергиликтүү дарыгерлер оорунун себебин аныктай албагандыктан, аны чоң шаардагы адистерге жөнөтүшөт.

Кеңешүүгө доктор Ховард Келли да чакырылат. Бейтаптын кайсы шаардан келгенин укканда, ал дароо анын палатасына жөнөйт. Аялды көрөрү менен тааныйт: бул — көп жыл мурун ага бир стакан сүт берип, жүрөгүндөгү үмүт отун кайра жандырган ошол эле аял эле.

Доктор Келли аялдын дарылануусун жеке көзөмөлүнө алып, аны айыктыруу үчүн колунан келгендин баарын кылууну чечет. Узак дарылоодон кийин аял сакайып чыгат.

Ооруканадан чыгууга убакыт келгенде, доктор Келли дарыланууга кеткен чыгымдардын эсебин алдырат. Кагаздын четине бир нече сөз жазып, эсепти аялдын палатасына жөнөтөт.

Аял эсепти санааркап ачат. Көрсөтүлгөн сумманы төлөй албайм деп коркуп, бүт өмүрүмдү ушул карызды жабууга жумшайм го деп ойлойт. Бир маалда кагаздын четиндеги сүйлөмгө көзү түшөт:

«Бир стакан сүт менен толук төлөндү.»

Колу: доктор Ховард Келли.

Сабак: Акысыз жасалган жакшылык жоголбойт. Ал көрүнбөгөн эсепке жазылат да, убагы келгенде, кээде такыр күтпөгөн маалда алдыңдан чыгат.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бир бала апасы менен кошо жаңгак-мөмө саткан дүкөнгө кирет. Ал тынбай: «Куурулган нокот каалайм», — деп өжөрлөнөт. Апасынын сатып алгысы келбегенин көргөн сатуучу баланы аяп:

— Балам, кел, өзүң бул жерден бир ууч ал, — дейт.

— Жок, өзүң берсең гана алам, — деп жооп берет бала.

Сатуучу ага бир ууч толо куурулган нокот берип, сурайт:

— Эмне үчүн өзүң албай, менин беришимди кааладың?

Бала жылмайып мындай дейт:

— Анткени сенин уучуң меникинен чоң.

— Машаллах, кандай зирек бала экенсиң! — деп сатуучу да жылмаят.

Сабак: Кээде эмне сураганың канчалык маанилүү болсо, кимден сураганың да ошончолук маанилүү. Бергендин уучу чоң болсо, үлүшүң да көп болот.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Кыштын суук түнү эле. Жумуштан үйгө кайтып бараткам. Алдымда мас адамдай көрүнгөн бирөө бар эле. Оңго-солго теңселип, алсырап, жанындагы мамыга жармашып алыптыр. Жанына бардым. Жашы отуздан ашса керек. Абдан таза, тыкан кийинген экен. Өтүп бараткандардын айрымдары ичимдиктин зыяны жөнүндө үнүн бийик чыгарып сүйлөп, башкалары шылдыңдап күлүп жатышты.

— Жакшысызбы, жардам керекпи? — деп сурадым.

Ал онтогондой үн чыгарып:

— Ооруп жатам!… — деди.

Жыгылып кетпесин деп белинен кармап, такси токтоочу жерге жеткирдим. Такси күтүп калдык. Кечке маал токтогон кар кайра жаай баштады; акырындап муз тоңгон жолдордо жарышып чуркаган жолбун иттерден башка тирүүлүктүн белгиси калбаптыр.

Такси табуудан үмүтүм үзүлүп баратканда, жаныбызга бир такси токтоду. Айдоочуга жагдайды түшүндүрүп, шашып жатканыбызды айттым.

Оорулууну арткы орундукка отургузуп, ооруканага жөнөдүк. Дарыгерлерге ыраазымын: дароо керектүү жардамдын баарын көрсөтүп, керектүү дарылоону жасашты; биз болсо анын керебетинин жанында күтүп турдук.

Нөөмөтчү дарыгер оорулууну жок дегенде үшүп калуудан сактап калганыбызды айтты. Жигит али сүйлөй албагандыктан, бизди карап гана жылмайып жатты. Айдоочу да жанымда эле... Бир аздан кийин бейтап эсине келди. Аны кайра унаага отургузуп, үйүнө жеткирдик.

Жубайы анын диабеттик комага бат-бат түшүп каларын билгендиктен, уулу менен кошо катуу чочулап көчөгө чыгыптыр. Бизди көргөндө толкундана чуркап келишти. Үй-бүлө мүчөлөрү бири-бирин бекем кучактап, көздөрү кубанычка толду.

Бир нече саатка созулган чарчообуздан из да калган жок; бизге кантип ыраазычылык айтарын билбей турган үй-бүлөнүн бактысын көрүп, биздин да көзүбүзгө жаш толду.

Коштошордо айдоочудан канча карыз экенимди сурадым.

Ал башын чайкады:

— Сен карыз эмессиң, тескерисинче, мен сага карызмын, досум! — деди. — Сен мени ушундай жакшылыкка шерик кылдың. Балким, жыйырма жылдан бери ыйлабаган адамга ушул сонун сезимди тартууладың.

Айдоочуну боорума кысып коштошкондо, түндүн суугун сезген жокмун жана үйгө жөө кайтууну чечтим.

Ким билет? Балким, жолумдан дагы бир жардамыма муктаж адам чыгар?

Сабак: Адамгерчилик боорукердиктин үстүнө курулат. Боорукердик — ыйлаган менен кошо ыйлоо эмес, көз жашын токтотуунун жолун табуу.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Мал да, мүлк да каалабайм,

мен чыныгы дос каалайм.

Кайсы мүлк өлгөн ээсине ырайым дубасын окуптур?

Мага ырайым дубасын окуй турган дос каалайм.

Сабак: Адамдын чыныгы байлыгы мал-мүлк эмес, берилген дос. Бул дүйнөдөн өткөндө сени ырайым менен эстей турган дос ар кандай байлыктан кымбат.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

— Текебер менен достошпо! Ал абалыңды да, көңүлүңдү да, жүрөгүңдү да түшүнбөйт; азап тартасың.

— Өзүн абдан акылдуу санаган менен достошпо! Көп сүйлөйт, куру сүйлөйт, кем сүйлөйт; азап тартасың.

— Намарт менен достошпо! Эрдикти да, жүрөктү да, достукту да билбейт; азап тартасың.

Сабак: Текебер, өзүнө өзү ыраазы, намыссыз адам менен достуктан өкүнүч келет. Дос тандаганда анын жүрөгүнө кара.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Досуңду тааныгың келсе — аны кыйын абалда, кыйынчылыкта, чыр-чатакта сынап көр; анан дагы бир кызыкчылыгына тийип көрүп, ошондо ким экенин бил.

Сабак: Дос кыйынчылыкта, оор учурда жана кызыкчылык сыноосунда таанылат. Жай күндө баары дос; чыныгы досту кыйынчылык ачып берет.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бир таанышымдыкына бардым. Үйүнө кирип, бөлмөсүнө өттүм. Ал башын жерге салып, үнсүз отуруптур. Кайгылуу көрүнчү.

— Капалуу жүрөсүңбү? — деп сурадым. Ал башын көтөрүп, көзүмө тике карады да: — Жок, жалгызмын, — деп жооп берди.

Сабак: Эң чоң кайгы — адамдардын арасында жүрсөң да өзүңдү жалгыз сезүү. Жаныңдагынын жалгыздыгын байкоо — чыныгы сезимталдык.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Апам мындай деп айтып калчу: «Атаңа абдан жаш кезимде турмушка чыктым. Жарытып тамак жасай да алчу эмесмин, колума ийне алып сайма сайып, тигиш тиккенди да билчү эмесмин. Бир күнү кайненем — сенин чоң энең — кошунага барганы камынып жатып, жүнүн жууп-кургатып даярдаган жуурканды алдыма жайып: ‘Мен келгенче муну шырып бүтөсүң’, — деди. Шырый баштадым, бирок алым жетпеди. Ийне жууркандан өтпөй койду. Ыйлагым келди. Бир жагынан ийне колума сайылып, ооруганынан көзүмө жаш толсо, экинчи жагынан кайненеме эмне дээримди билбей, көз жашым тыйылбай жатты.

Ошол маалда атаң түшкү тыныгууга үйгө келди. Менин ыйлап отурганымды көрүп, ийнени колуна алды да, аз эле убакытта жуурканды шырып бүтүрдү. Анан тамагын ичип, кайра жумушуна кетти. Кайненеме эч нерсе айткан жок. Ал үйгө кайтып келип, жууркандын толук даяр болгонун көргөндө абдан ыраазы болду».

«Жол чарчатпаса, жолдошуңдан» деп бекеринен айтылган эмес.

Сабак: Чарчаткан да, жүктү жеңилдеткен да жол эмес, жаныңдагы адам. Туура жолдош оор ишти да жеңилдетет.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Мария апасы менен Нью-Йорктогу чакан батирде жашачу. Ал ири компанияда катчы болуп иштечү. Күндөрү тынч, бир калыпта, бир аз көңүлсүз өтчү. Жумушунда болсо ага дээрлик эч ким көңүл бурчу эмес.

Бир күнү эртең менен жумушка баратып, көчөдөн жаңы ачылган баш кийим дүкөнүн көрүп, кызыга ичкери кирди. Дүкөндө апасы менен келген кичинекей кыз жана өзүнө баш кийим тандап жаткан дагы бир кардар бар эле.

Мария бир нече баш кийимди кийип көрдү. Алардын бири өзгөчө жакты. Аны башына кийгенде, кичинекей кыз суктана үн катты:

— Апа, карачы, бул айым ушул баш кийим менен кандай сулуу көрүнөт!

Кыздын апасы Марияга бурулуп:

— Айым, бул баш кийим сизге абдан жарашат, — деди.

Берки кардар да аларга кошулду:

— Чын эле, бул баш кийим менен абдан сулуу көрүнөт экенсиз!

Мария күзгүнүн алдына барып, өзүн карады. Өмүрүндө биринчи жолу күзгүдөгү келбетин мынчалык жактырып турду. Жүзүнө жылмаюу уялады. Кассага барып, баш кийимдин акчасын төлөдү.

Дүкөндөн чыкканда, алдында таптакыр башка дүйнө ачылгандай болду. Гүлдөрдүн өңү мурда эч качан көрбөгөндөй ачык, таза абанын жыты болсо мурдагыдан да жагымдуу сезилди. Көчөдөгү машинелер менен адамдардын үнү да кулакка шайкеш обондой угулду. Мария өзүн сулуу жана бактылуу сезип баратты.

Кеңсенин имаратына жеткенде, күзөтчү эшикти ачып, ага «Кутман таң!» деди. Лифтте бирөө кайсы кабатка барарын сурап, анын ордуна баскычты басты. Кесиптештери күнү бою суктана карап, кандай сулуу көрүнүп турганын айтып жатышты. Алар Марияны биринчи жолу көрүп жаткандай эле. Жетекчиси болсо жаңы долбоор тууралуу пикирин билүү үчүн аны түшкү тамакка чакырды.

Сыйкырдуу күн аяктаганда да Мариянын жүзүнөн жылмаюу кетпеди. Ал жашоосу бир заматта кантип өзгөрүп кеткенин ойлоп, мунун баарын жаңы баш кийимине байланыштырып жатты.

Таксиге түшүп, үйүнө кайтты. Эшикти ачкан апасы аны көрөрү менен таң калып айтты:

— Мария, кандай сулуу болуп калыпсың! Көздөрүң бала чагыңдагыдай жанып турат!

— Ооба, апа, мунун баары жаңы баш кийимимдин аркасында. Бүгүн укмуштуудай күн өткөрдүм!

— Кайсы баш кийим? — деп апасы таңыркай сурады.

Мария чочуп кетип, башын кармалады. Баш кийим жок эле. Аны таксиде, түшкү тамактанган жерде же кеңседе унутуп калгандырмын деп ойлоду. Анан дүкөндө болгон окуяларды ирети менен эстеди: баш кийимди кийип көргөнүн, адамдардын жылуу сөздөрүн, кассага барып капчыгын чыгарганын жана баш кийимди кассанын үстүнө коюп койгонун...

Ошондо ал баарын түшүндү: баш кийимин дүкөндө унутуп, көздөрү кубанычтан жайнап, сыртка баш кийимсиз эле чыгып кетиптир.

Демек, Марияны күнү бою бактылуу кылган баш кийим эмес, адамдардын чын жүрөктөн айткан сөздөрү ойготкон өзүнө болгон ишеним менен кубаныч экен. Өзгөргөн дүйнө эмес, Мариянын дүйнөгө карашы болчу.

Сабак: Бир жылуу сөз адамдын өзүнө болгон мамилесин, кээде бүт дүйнөсүн өзгөртүшү мүмкүн. Бакыт буюмда эмес, адамдын ичинде жана ага көрсөтүлгөн чын көңүлдө.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

(Самурайлардын жашоосунан алынган сабактуу окуя)

Жашы улгайган даанышман самурай жашаптыр. Ал шакирттерине акылмандыктын жана согуш өнөрүнүн сырларын үйрөтчү экен. Бир күнү кезектеги сабак учурунда класска оройлугу жана таш боорлугу менен белгилүү жоокер кирет. Ал атаандаштарын кемсинтип, ачуусун келтирип, анан каарданган каршылашынын улам ката кетиришинен пайдаланып жеңчү. Бул жолу да ошол ыкмасын колдонуп, самурайды кармашка түртүш үчүн ага бир нече кемсинтүүчү сөз айтат. Самурай болсо аларга көңүл бурбай, сабагын уланта берет.

Кемсинткен сөздөрүн бир нече жолу кайталап да самурайдан эч жооп ала албаган жоокер ачууланып, класстан чыгып кетет.

Бул көрүнүштү кунт коюп карап турган шакирттер устатынан сурашат:

— Устат, бул кемсинтүүлөргө эмне үчүн чыдадыңыз? Эмнеге аны кармашка чакырбадыңыз?

Даанышман самурай мындай жооп берет:

— Эгер кимдир бирөө силерге белек алып келип, аны кабыл албасаңар, анда ал белек кимге таандык бойдон калат?

— Мурунку ээсине, — деп жооп беришет шакирттер.

— Көрө албастыкка, жек көрүүгө жана кемсинтүүгө да ушундай караш керек. Силер аларды кабыл албасаңар, мындай «белектер» силерге сунган кишинин өзүндө калат.

Сабак: Кабыл албаган кемсинтүү ээсине кайтат — кайтарылган белектей. Жамандыкка жамандык менен эмес, токтоолук менен жооп бер.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бирөөнү кечирүү — аны сүйүү деген эмес; аны менен сүйлөшүүгө же мамилени улантууга милдеттүү болуу деген эмес; анын күнөөсүз же туура экенин моюнга алуу деген эмес.

Кечирүү — таарынычтын, кектин жана жек көрүүнүн туткунунан кутулуу, эски жаранын оорусунан арылуу.

Кечиргиле жана эркин болгула. Бирок башыңардан өткөндөн сабак алгыла, кайра ошол эле жерден жараланбагыла.

Сабак: Кечирүү бирөөнүн кылганын туура деп табуу эмес. Ал — жүрөгүңдү кектен бошотуу. Кечир да, жеңилде, бирок сабагын да унутпа.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Маркум атам Хафыз Али Чанаккалада жүргөндө мен али энемдин курсагында, жети айлык элем. Атамды эч качан көргөн да, тааныган да жокмун. Анын бир да сүрөтү жок эле.

Өтө оор күндөр болчу. Мобилизация, баскынчылык, боштондук, жакырчылык, жокчулук жылдары...

Балалыгыбыз нан издеп чуркап, азап менен өттү.

Апам бир жакка баргысы келгенде дайыма жаныма келип:

— Уулум, мен базарга барам. Атаң келсе, дароо мага кабар бер!

— Таежеңдикине барам. Атаң келсе, дароо мага кабар бер!

— Коңшу үйгө барам. Атаң келсе, дароо мага кабар бер! — дечү.

Апам көзү жолдо болуп, атамды күтүп жүрдү.

Мен чоңоюп, кесиптүү болуп, дүкөн ачтым. Апам мурдагыдай эле бир жакка барарда дүкөнгө келип, кайда барарын айтчу да: «Атаң келсе, мага кабар бер, ээ!» — деп кошумчалачу.

Жылдар өттү. Апам карыды. Ошентсе да адатын таштабай, таягына сүйөнүп жаныма келип: «Атаң келсе, мени чакыр, ээ!» — дечү.

Бир күнү абалы начарлап, төшөккө жатып калды.

Өлүм алдында биз менен коштошуп: «Мени жакшы бактыңар, акыңарды адал кылгыла», — деди. Акырын мага бурулуп: «Атаң келсе, ага апам сени дайыма күттү деп айт», — деди. Бир маалда башын көтөрүп, эшикти карады да, жылмайып: «Кош келдиңиз, бейим, кош келдиңиз!» — деп жан берди.

* * *

Балыкесирде жашаган кары өтүкчү Жевдет Алкалптын эскерүүлөрүнөн.

Кагазга түшүргөн: изилдөөчү-жазуучу, Бурса Чынар Анадолу лицейинин география мугалими Мустафа Догру.

* * *

18-март — Чанаккаладагы жеңиш күнү.

Эгер 1915-жылы Чанаккала жыгылып калганда, Анадолуда жасалма мамлекеттер түзүлүп, бул жерде жашаган элдер бири-бирине душман кылынып кырылышмак, өлкө англис, француз жана италиялыктардын колониясына айланмак.

* * *

Чанаккалада шейит болгон азербайжан жоокерлерибиз менен кошо бардык шейиттердин арбагы ыраазы болсун! Эч бир эненин көзү жолдо калбасын!

Сабак: Эненин өмүр бою созулган берилгендиги менен күтүүсү сүйүүнүн эң таза көрүнүшү. Мекен үчүн шейит болгондордун жана көзү жолдо калган энелердин эстелиги ыйык.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бир күнү бир жигит үйлөнүүнү чечет. Тойго бир жума даярдангандан кийин, бир кечте атасына: «Ата, сизден бир өтүнүчүм бар. Бардык ишти жалгыз бүтүрүүгө күчүм жетпей жатат. Суранам, бул тизмени алып, андагы досторумдун баарына чалып, тоюма чакырып коюңузчу», — дейт. «Макул, уулум!» — деп жооп берет атасы.

Той күнү жигит ачууланып атасына жакындайт: «Ата, мен сизден досторумдун баарына чалышыңызды суранбадым беле!»

— Уулум, сен кандай сурансаң, дал ошондой кылдым.

— Менин тизмемде элүү киши бар болчу, бирок бул жерден он беш эле кишини көрүп турам, — деп жигит каршы чыгат.

— Уулум, элүү кишинин ар бирине өзүнчө чалдым. Ар бирине сенин атыңдан чалып жатканымды, азыр башыңда көйгөй бар экенин, досторуңдун жардамына муктаж экениңди айтып, ушул убакта ушул жерде болушун өтүндүм. Сен эч кабатыр болбо, уулум. Сенин чыныгы досторуң бүгүн бул жерде, жаныңда!

Сабак: Чыныгы дос кыйынчылыкка кабылганда жаныңда болот. Көп тааныштан сыналган аз дос артык.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Сизди «иши түшкөндө гана издеген» адамдарга таарынгандын ордуна, алардын башына кыйынчылык түшкөнүн, жардамыңызга муктаж болушу мүмкүн экенин жана дал ошон үчүн сизди издеп жатканын ойлосоңуз, көңүлүңүз кыйла тынч болот.

Сабак: Сага иши түшкөндө гана кайрылгандарга таарынба. Сага ишенип келгенин ойлосоң, жүрөгүң тынч болот.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Айрымдар жөнүндө муну гана айтууга болот:

Тааныштык — сүйүндүк, тааныдык — капа болдук.

Сабак: Таанышуу сүйүнтүшү мүмкүн, бирок адамды жакындан тааныганда кээде капа болосуң. Ар кимди кандай болсо, ошондой көрүү оңой эмес.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Күн сайын болгондой эле, бүгүн да Жавид мырза менен анын тобу иштеп жаткан долбоордун абалын талкуулоо үчүн жыйын бөлмөсүнө чогулушту. Ар ким мурунку күнү жетишкен ийгиликтери жана туш болгон кыйынчылыктары тууралуу кыскача маалымат берип жатты.

Кезек Камалга келди. Ал да башкалардай аткарган иштери боюнча отчёт берди, бирок кесиптештеринен жардам күткөндөй, туш болгон көйгөйүн кененирээк түшүндүрдү. Сөзүн бүтөрү менен Надир айыптаган үн менен: «Күнөөлүү өзүңсүң, сенин айыңдан биздин да иш токтоп, эч нерсе кыла албай жатабыз», — деп баарынын көзүнчө Камалды айыптап тилди. Бөлмөдөгүлөр катып калышты. Камал өзүн коёрго жер таппай, эмне кыларын билбей турду.

Долбоордун жетекчиси катары Жавид мырза бул сөз күчөп, жаңжалга айланып кетпесин деп дароо кийлигишти да топко кайрылды: «Балдар, келиңиздер бүгүнкү талкууну бүтүрөлү, бул маселени болсо өзүнчө бир убакта чечебиз». Баары тарап кетти.

Жавид мырза эмне кыларын жакшы билчү: жекече жолугуп, достук маанайда сүйлөшүү. Ал Надирди бир чыны чай ичели деген шылтоо менен компаниянын кафесине чакырды. Аркы-беркини сүйлөшкөндөн кийин негизги маселеге өтүп, токтоолугун жоготпой, жай гана мындай деди: «Уулум, бүгүн Камалга жасаган мамилең абдан туура эмес болду. Иштин чоо-жайын билбей туруп кимдир бирөөнү, анын үстүнө башкалардын көзүнчө күнөөлөө — жарабаган иш. Өзүңдү анын ордуна коюп көр. Адам бизден жардам күтүп турганда айыпталат. Камал биз чогуу отуруп ойлонуп, маселенин чечимин бирге табабыз деп күткөнүнө ишенем».

Надир уялганынан башын жерге салды. Жавид мырзанын насааты жемишин берип, Надир үчүн жакшы сабак болду; ал туура эмес иш кылганын түшүндү.

Кийинчерээк Надир бул маекти эстеген сайын Жавид мырзага ыраазычылык билдирчү. Ал дагы бир себептен ыраазы болчу — компанияда бул сүйлөшүү жөнүндө эч ким билген эмес.

Сабак: Жаңжалда кимдин туура экени, талкууда болсо эмненин туура экени иликтенет. Чындыкты тапкың келсе, талашпа, талкуула.

Бахтияр Сиражов

Атам акча которушу керек болгондуктан, аны менен банкта бир саат отурууга туура келди. Акыры чыдамым түгөнүп, ага мындай дедим:

— Ата, банктагы иштериңизди интернет аркылуу эле бүтүрөлү. Кандай дейсиз?

— Мунун мага кандай пайдасы бар, уулум? — деп атам таң калып мени карады.

— Акча которуш үчүн банкта бир саат убактыңызды коротпойсуз. Атүгүл керектүү буюмуңузду да интернеттен сатып ала аласыз. Баары абдан оңой жана ыңгайлуу болот, — деп шашыла жооп бердим.

Атамды интернет дүйнөсүнө тарта алам деген демилге мени аябай шыктандырып турган.

Атам сурады:

— Эгер сен айткандай кылсам, анда үйдөн сыртка чыгуунун да кереги болбой калабы?

— Ооба, дал ошондой, ата.

Мен ага азык-түлүктү да эшикке чейин жеткирип беришерин, Amazon компаниясы сатып алган нерсенин баарын кардардын үйүнө жеткирерин айттым.

Атамдын жообун укканда тилим байланып калды:

— Уулум, банкта өткөргөн бир сааттын ичинде төрт досумду көрдүм, мени көптөн бери жакшы тааныган банк кызматкерлери менен сүйлөштүм.

Өзүң билесиң, мен жалгызмын... Мага адамдарды көрүп туруу керек. Кийинип алып банкка келгенди жакшы көрөм. Убактым жетиштүү, жандуу баарлашуудан дайыма ырахат алам.

Эки жыл мурун ооруп калганымда, дайыма мөмө-жемиш сатып алган жакынкы дүкөндүн сатуучусу мени көргөнү келди. Ооруганыма аябай кейип, керебетимдин жанында отуруп, абалыма ортоктош болду.

Бир аз убакыт мурун апаң эртең менен сейилдеп жүрүп жыгылып калганда, конушубуздагы дүкөнчү аны тургузуп, машинасына отургузуп, дароо үйүбүзгө жеткирип койгон. Анткени кайда жашарыбызды билчү.

Эгер баары онлайн болуп калса, мен ушундай адамдык сезимдерден ажырап калбаймынбы?

Баарын үйүмө чейин жеткирип беришсин деп, эмне үчүн компьютер менен гана байланышта болушум керек?

Мен «электрондук сатуучунун» ордуна, баарлашкан адамымды таанып-билгим келет. Мага жандуу байланыш, адамдык мамиле керек.

Amazon муну да жасай алабы?

Технология — жашоо эмес.

Убактыңды түзмөктөр менен эмес, адамдар менен өткөр, уулум.

Сабак: Технология ыңгайлуулук берет, бирок жашоону алмаштыра албайт. Чыныгы баа жандуу баарлашууда, адам менен адамдын ортосундагы жылуулукта.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Авторлугу контр-адмирал Грейс Хопперге таандык деп эсептелген «уруксат сурагандан көрө кечирим сураган жакшы» деген сөз бар.

Бул сөз «бир ишти аткаруу үчүн алдын ала уруксат сураба — ишти бүтүр, анан нааразы болгон адам чыкса, кечирим сура» деген мааниде колдонулат.

Кээде уруксат күтүп отуруп, мүмкүнчүлүктү колдон чыгарып жибересиң. Туура деп билгениңди жаса, керек болсо кийин кечирим сура.

Элестетиңиз: бир компанияда иш жүрүшүн жайлаткан айкын көйгөй бар. Мисалы, жума сайын бир эле маалымат кол менен бир нече башка таблицага көчүрүлүп, ага бир нече саат кетет. Кызматкерлердин бири муну жөнөкөй автоматташтыруу аркылуу чечсе болорун түшүнөт.

Эгер ал адегенде узакка созулган уруксат алуу жолуна түшсө, маселе бир жетекчиден экинчисине өтүп, жоопту жумалап күтүп, мүмкүнчүлүк колдон чыгып кетиши мүмкүн. Бирок кызматкер коркунуч аз экенин көрүп, учурдагы маалыматтарга зыян келтирбеген өзүнчө сыноо тутумун түзөт, ишти автоматташтырып, натыйжасын көрсөтөт. Тутум ийгиликтүү болсо, анын пайдасын баары көрөт. Кимдир бирөө жол-жобо алдын ала макулдашылбаганына нааразы болсо, кызматкер: «Ишти тездетүү үчүн сынап көрдүм. Эгер эрежени бузган болсом, кечирим сурайм», — дей алат.

Сабак: Демилгелүү болуу эрежени тоготпоо деген эмес. Катаны оңдоого мүмкүн болгон, коркунучу аз жана пайдасы ачык көрүнгөн учурда уруксатты көпкө күтүү демилгени өчүрүшү мүмкүн. Кээде жоопкерчилик менен ишти баштап, натыйжаны көрсөтүү чексиз макулдукту күткөндөн пайдалуу.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Ачуу тилдүү, адепсиз бир адам ушак таратты деп айыпталып, айыл аксакалынын алдына чакырылды.

— Бул жөн гана тамаша болчу, болгону тамаша, — деп ал айыбын четке какты. — Сөздөрүмдү башкалар туура эмес түшүнүп алышты, мен күнөөлүү эмесмин!

Бирок ушактан жабыркаган тарап айтканынан кайткан жок:

— Таза атыма көө жаптың. Адилеттик талап кылам.

Күнөөлүү адам кысым күчөгөн сайын артка чегинди:

— Айткандарымдын баарын кайра алам, мени кечирүүнү сурайм.

Аксакал үн катпай угуп турду. Ичинен: «Бул адам кылган ишинин оордугун али түшүнө элек. Убакыт өтсө, ошол эле күнөөнү кайра кайталайт», — деп ойлоду. Анан ага мындай деди:

— Базар аянтына куштун жүнү салынган бир жаздык алып бар. Аны жарып, ичиндеги жүндөрдү тегерекке чач. Андан кийин ошол жүндөрдүн баарын бирден терип, мага алып кел. Муну аткара албасаң, кечирим жок.

Ал киши аксакалдын шартын көңүлсүз кабыл алды. «Чал акылынан айнып калыптыр», — деп ойлонуп, жаздыкты аянтка алып келип жарды. Жүндөр бир соккон желге туш тарапка чачылып учту. Ал оңго да, солго да чуркап, жүндөрдүн артынан түштү; бирок канчалык аракет кылбасын, акырында алаканында бир нече жүн гана калды.

Башын жерге салып, аксакалга кайтып келди:

— Калганын чогулта албадым.

Анан терең үшкүрүп:

— Өзүм тараткан сөздөр сыяктуу экен. Аларды да эми кайра жыйнай албайм, — деди.

Сабак: Ушак — желге учкан жүн: чачкандан кийин кайра жыйнай албайсың. Ошон үчүн ушактан алыс бол.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Башка адамдардын өзгөчөлүгүн же сырткы көрүнүшүн шылдыңдап, аларды басынтууга болбой турганын балдарыбызга эң кичинекей кезинен үйрөтүшүбүз керек.

Сабак: Бирөөнүн өзгөчөлүгүн же келбетин шылдыңдоо — пастык. Муну балдарыбызга эң кичине кезинен үйрөтүшүбүз керек.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бир күнү сабак учурунда мугалим студенттерине суроо берди:

— Эмне үчүн адамдар талашканда кыйкырышат?

— Анткени ачуусун тыя алышпайт, — деп жооп берди бир студент.

— Бирок талашып жаткан адамың жаныңда. Эмнеге кыйкырасың? Ачуулансаң да, аны менен жай сүйлөшө албайсыңбы? — деп мугалим суроосун тереңдетти.

Студенттердин ар бири өзүнчө жооп берди, бирок эч бири мугалимди канааттандырган жок. Акыры ал мындай деди:

— Адамдар бири-бирине нааразы болуп, талаша берген сайын жүрөктөрү да бири-биринен алыстай берет. Ушунча аралыктан бири-бирин угуш үчүн алар кыйкырууга аргасыз болушат. Канчалык катуу кыйкырышса, демек, жүрөктөрү да ошончолук алыстап кеткен.

Бир аз унчукпай тургандан кийин мугалим сөзүн улады:

— Ал эми адамдар бири-бирин сүйгөндө эмне болот? Алар кыйкырышпайт, тескерисинче, акырын сүйлөшөт. Анткени жүрөктөрү бири-бирине абдан жакын, ортодогу аралык аз. Сүйүү андан да күчтүү болсо эмне болот? Анда акырын да сүйлөбөй, шыбырашат жана бири-бирине дагы жакындай түшүшөт. Жүрөктөрү жакындаган сайын шыбырашууга да муктаж болбой калышат — бири-бирин карап эле баарын сөз айтпастан түшүнүшөт... Урматтуу студенттерим, силер да талашканда жүрөгүңөрдүн бири-биринен алысташына жол бербегиле, ортодогу аралыкты чоңойто турган сөздөрдү айтпагыла.

Анткени күндөрдүн биринде ал аралык ушунчалык чоңоюшу мүмкүн — кайра кайтар жолду таппай каласыңар.

Сабак: Кыйкырык — жүрөктөрдүн бири-биринен алыстаганынын үнү. Сүйүүдө шыбыр жетиштүү — ортоңордогу аралыкты чоңойтпогула.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Өткөн кышта жумуштан бошоп калдым. Жан багыш үчүн убактылуу гезит ташуучу болуп иштөөгө туура келди. Гезит жеткирген үйлөрүмдүн биринин почта кутусу бекитилип тургандыктан, эшигин кактым. Эшикти карыя ачты.

— Аксакал, почта кутусун эмнеге бекитип салдыңыз? — деп сурадым.

— Атайылап бекиттим, — деп жооп берди ал.

Анан таң калычтуу жылмайып, сөзүн улады:

— Сизден өтүнөм, күн сайын гезит алып келгенде эшикти каккылап же коңгуроону басып, өз колума тапшырыңызчы.

— Албетте, бирок бул экөөбүзгө тең ыңгайсыз, убакытты алат го, — дедим таң калып.

— Эч нерсе эмес, мен күн сайын үйдө болом, — деди да, кошумчалады:

— Аялым кайтыш болуп кеткен, уулум чет өлкөдө. Бул жерде жалгыз жашайм. Ким билет, дагы канча өмүрүм калды?

Ошондо карыянын мунарык тарткан нымдуу көздөрүн көрдүм.

— Сиз гезит окуш үчүн жазылган эмессизби? — деп сурадым.

— Мен гезитти эч качан окубайм... Эшик коңгуроосунун үнүнө гана жазылгам.

Анан алакандарын бириктирип:

— Жигит, мага бир жакшылык кылчы! Мына, уулумдун телефон номери. Бир күнү эшикти каккылап, менден жооп ала албасаң, уулума чалып кабар бер, — деди.

Сабак: Айрым адамдар үчүн бир коңгуроонун үнү, бир салам бүт дүйнөгө тете. Жалгыздардын эшигин каккылоону унутпайлы.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.