Үй-бүлө жана тарбия

Уулу атасы менен катуу урушуп кеткен соң, ачууланып үйдөн чыгып кетет. Буга жүрөгү жараланган атасы да каарданып, үйдө уулунун атын атоого да тыюу салат. Апасы болсо ар түнү уулунун керебетине отуруп, жаздыгын жыттап-жыттап жатып уктап калчу.

— Уулумду сагындым. Суранам, барып таап, үйгө алып келеличи, — десе да, атасы макул болбойт.

Арадан көп убакыт өтөт.

Бир күнү аялынын дайыма көз жашын төгүп жүргөнүн көргөн атанын боору ооруп, чөнтөгүнөн уулунун дареги жазылган кагазды чыгарып, ага сунат:

— Бар, аны ушул даректен табасың, — дейт. — Бирок даректи мен бергенимди ага эч качан айтпа.

Атасы дагы бир нече сөз айтса да, апасы аны укпагандай болду; оюнда жалгыз гана дарек бар эле. Кубанычтан канат байлап, дароо камынып жолго чыкты да, кагаздагы дарекке жетти. Бул жер оңдоочу устакана экен. Уулу жумушчу кийимчен иштеп жүрүптүр. Апасы бир нече мүнөт уулун көзүнө жаш алып карап турду да, акыры аны көздөй басты. Үй-бүлөсүнөн көптөн бери кабар албаган, баары мени унутту деп ойлогон уул апасын көргөндө адегенде таң калып, анан аны бекем кучактады.

Атасынан башкасынын баарын сурап, ал-жайын билип, акырында:

— Ал киши кандай, дагы эле ачуулуубу? — деп апасынан сурады.

Апасы бул суроону жоопсуз калтырып:

— Жүр, уулум, үйгө кетели, — деди.

— Жок, апа, барбайм. Ал киши менен мындан ары бир үйдө жашай албайм, — деди да, иштеген жерин көздөй баса баштады.

Апасы уулун бир аз артынан карап турду да, даярдап келген таттуусун берүү үчүн үн катты.

Уулу белекти алып:

— Суранам, апа, кыйнаба, барбайм. Мени бир да жолу издеп койбогон, ал-жайыма кызыкпаган адам менен бир үйдө жашай албайм, — деди.

Апасы башын шылкыйтып:

— Макул, балам, өзүң бил. Чечимиң бекем экенин көрүп турам. Бирок атаң бир сөз тапшырды: акыркы бир айда дос болуп жүргөн кишиден алыс бол, андан сага жакшылык келбейт. Мурунку досуң менен жараш, — деди.

Муну уккан уул таң калганынан ордунда катып калды.

Апасы үйгө кайтып келип, атасын жемеледи:

— Кайда экенин билсең, эмне үчүн менден жашырдың? Демек, ошон үчүн мынчалык камырабай жүрдүңбү?

Дайыма ачуулуу көрүнгөн атанын көңүлү бошоп, көзүнөн жаш куюлду:

— Ал менин жаным да, жаным, — деди.

— Качантан бери билесиң? — деп сурады апасы.

— Кеткен күндөн бери. Кээде түшкү тыныгууда эмне ичип-жеп жүргөнүн көрүш үчүн барып, алыстан карачумун. Айрым учурда үйгө кеч келишимдин себеби да ушул эле: кечинде уулубуз эмне кылып, кимдер менен жүргөнүн билүү үчүн артынан байкап турчумун, — деп жооп берди атасы.

Карыялар бири-бирин кучактап ыйлап турганда, эшик кагылды. Апасы көз жашын сүртө-сүртө эшикти ачканы жөнөдү.

Уулу үйгө кайтып келиптир. Ал ата-энесинин колунан өөп, экөөнү кучактады. Эми ал баарын түшүнгөн эле: аны унутту деп ойлогон атасы, чындыгында, баласынан көзүн бир мүнөт да алган эмес экен.

Сабак: Сүйүүңдү жашырба, көрсөт. Кээде өз убагында жасалган бир кадам жылдарга созулган таарынычтын алдын алат.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Атасы уулуна:

— Уулум, баскан кадамыңа этият бол! — деди.

Уулу жооп берди:

— Өз кадамыңа өзүң этият бол, ата. Анткени мен сенин артыңдан келатам.

Сабак: Тарбиянын эң таасирдүү жолу — үлгү болуу. Бала көбүнчө чоңдордун айтканын эмес, кылганын кайталайт.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бир үй-бүлөдө ата-энесинин тилин албаган уул бар эле. Алар эмне десе, бала ошонун тескерисин жасачу. Мектептеги иши да начар болчу. Сабактарын ынтаа коюп окучу эмес, үй тапшырмаларын да толук аткарчу эмес. Апасы ачууланып урса да, майнап чыкчу эмес. Атасы бөлмөгө камап жазаласа да, баланы оңдой алган жок.

Бир күнү эне баласын мектепке алып баратып, жолдон «аюу үйрөтүүчүгө» жолугат. Тегерегине кызыккан эл топтолгон үйрөтүүчү дап кагып, мурдуна шакек тагылган аюу болсо секирип бийлеп жаткан экен.

Аял токтоп, ойго батты. Ичинен: «Мен бул баланы тарбиялай албай жатам, бул киши болсо аюуну кандай үйрөтүп койгонун кара!» — деди.

Анан аюу үйрөтүүчүгө жакындап: — Баламды тил алдырта албай жатам, сиз бул жапайы жаныбарды кантип үйрөтөсүз? — деп сурады.

Киши жылмайды: — Ар нерсенин өз жолу бар. Менин да өз тарбиялоо ыкмам бар.

Аял: — Суранам, мага жардам бериңиз, — деди.

Аюу үйрөтүүчү баланы карап: — Кыйын эч нерсе жок. Аны мага бир жумага тапшырыңыз, тил алчаак кылып берем, — деди.

Аял сүйүнүп, баласын күн сайын аюу үйрөтүүчүгө алып барып, кайра алып келе баштады.

Бир нече күн эле өткөнүнө карабай, баланын жүрүм-туруму акырындык менен оңоло баштады. Эми ал апасына каршы чыкпай калды. Бир жумадан кийин бала аял каалагандай болуп өзгөрдү. Аял аябай сүйүндү. Аюу үйрөтүүчүгө ыраазычылыгын билдирип, ага көп бата берди.

Кошуна-колоң бул ишке абдан таң калды. Мурдагы тил албас, кежир бала жок болуп, ордуна токтоо, жоош, тарбиялуу бала келген эле.

Мектептеги мугалими да баладагы өзгөрүүгө ыраазы болуп, апасын куттуктады. Бирок өзгөрүү көпкө созулган жок. Мурдагыдай өжөр жана ачуулуу болбосо да, бала эми классташтарынын буюмдарын уурдап, жашыруун иштерди жасап, көз көрүнө калп айта баштады. Мугалим апасына телефон чалып: «Эмне кыларыңызды билбейм, бирок балаңыз абдан кызык болуп калыптыр. Уурулук кылып, калп айта баштады», — деди. Аял катуу кайгырды. Капаланып аюу үйрөтүүчүнү издеп барганы менен, аны таба алган жок. Ал киши ал жерден кетип калыптыр.

Ата-эненин айласыз абалын көргөн көптү көргөн кошунасы: «Кабатыр болбоңуздар, мен жүрөгү кең, акылман бир адамды тааныйм. Кааласаңыздар, ошого барып, жагдайды түшүндүрүңүздөр», — деди.

Аял макул болду. Баласын ээрчитип, акылмандын алдына барды. Ал жагдайды уккандан кийин: — Бул татынакай жигитти мага бир жумага бериңиз, колуман эмне келерин көрөйүн, — деди. Аял сунушту кабыл алды.

Ал баласын акылмандын жанына алып барып, кайра алып келе баштады.

Эки эле жолугушуудан кийин акылман катуу капа болду. Баланын апасына: — Сиздер бул балага эмне кылдыңыздар? Андан айбанга мүнөздүү сапаттарды көрүп жатам, — деди. Аял таң калып: — Мен эч нерсе кылган жокмун, болгону бир кезде бала абдан тентек болгондуктан, аны аюу үйрөтүүчүгө алып барып жүрчүмүн, — деди.

Акылман катуу ачууланды: — Сиздин оюңузча, жаныбар үйрөтүүчү балага тарбия бере алабы? Жаныбарлар коркуу менен, адамдар болсо абийир менен тарбияланат. Жаныбарларды кээде уруп, урушуп, жазалап тартипке салат; бул да жардам бербесе, караңгы бөлмөгө камап, айласыз абалга түшүрүшөт. Өз балаңызды жаныбар үйрөтүүчүгө кантип тапшырып койдуңуз?

Анан сөзүн улады: — Эсиңизде болсун, тарбия — баланы кысымга алуу эмес, анын жүрөгүнө жол табуу. Балаңызды алып кетиңиз. Ага жакын болуңуз, өөп-кучактаңыз, аны угуңуз, сүйүүңүздү аябаңыз. Сүйгөнүн көргөн сайын сиздерге болгон ишеними артат, мамилеси жумшарат.

— Балаңыздын дабасы аюу үйрөтүүчү да, мен да эмесмин; жалгыз өзүңүздөр — ата-энесиздер, — деп акылман сөзүн бүтүрдү.

Сабак: Бала коркуу менен эмес, сүйүү менен тарбияланат. Балага тарбия берүүчү үйрөтүүчү же сырттан келген адам эмес — сүйүү көрсөткөн ата-эне.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бир гана апам чын ыйлайт, калганы жалган ыйлайт!

Сабак: Дүйнөдө көп сүйүүнү көрүүгө болот, бирок эненин кызыкчылыксыз, чын ыкластуу сүйүүсүнүн орду жок.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Оо, менин сүйүктүү уулум!

Адамдар менен тил табыша билүү үчүн акыл керек, уулум. Акыл бакыттын түгөнгүс булагы.

Жашоодон тойууга болбойт; анын кыска же узун болушу баркын кемитпейт.

Мөмө бышканда гана бутактан кооз түшөт. Ошондой эле адамдар турмуш көргөн, тажрыйбалуу адамдарды ар дайым жогору коюшкан.

Адам баласы жаш кезинде кетирген жосунсуз иштерин, адатта, ойлонбой жасайт. Бирок кийин аларды эстегенде, ошол күнөөлөр жүрөгүнө канжардай сайылып, жанын кыйнайт.

Жаш кезинде туура, жакшы жолдо жүргөндөр карылыгында анын акыбети катары урмат-сый көрүшөт.

Күчтүү, кубаттуу болуу жакшы. Бирок күч акылдын буйругуна баш ийүүгө тийиш.

Ааламдардын Жаратуучусу болгон Улуу Жараткан адам баласын бул дүйнөгө түбөлүк жашасын деп жиберген эмес; өмүрүнүн соңунда өлүмдүн даамын татышын буюрган.

Муну да жакшы бил: Аллахтын уруксаты менен мени ушул жашка чейин ден соолукта сактаган эки адат бар. Аларды жылдар бою сынадым: тамакты ченеп жеген жана жегенди сиңириш үчүн басып-сейилдеген.

Дагы бир нерсени билишиңди каалайм: бул дүйнөдө адамдардын үч түрү бар:

Биринчиси — акыл-эси ордунда, келечекти аздыр-көптүр баамдап, ойлоно билген адамдар;

Экинчиси — баскан жолу туурабы же кыйшыкпы, аны ажырата албаган, бирок мындай абалга өз каалоосу менен эмес, айланасындагылардын таасиринен түшкөн адамдар. Аларга насаат айтылса, кабыл алып, сөз угушат.

Үчүнчүсү болсо — өзү эч нерседен кабарсыз, айтылган насаатка да кулак салбайт, бирок баарын билем деп ойлойт. Баарынан бечарасы — ушулар.

Оо, уулум!

Эгер Улуу Жараткан сени мен биринчи катарда атаган адамдардан кылса, кубанам.

Экинчилерден болсоң, сага айтылган насааттарга кулак сал деп кеңеш берем.

Үчүнчүлөрдөн эч качан болбо. Алардын бети Жараткандын алдында да, адамдардын арасында да агарбайт.

Сабак: Акыл — бакыттын булагы, ал эми күч — акылдын кызматчысы. Насаатты уккан көтөрүлөт; баарын билем деп ойлогон болсо кыйрайт.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Кичинекей кыз атасы менен көпүрөдөн өтүп баратышат. Атасы бир аз тынчсызданып, кызынан колун кармоосун өтүнөт:

— Таттуу кызым, сууга түшүп кетпеш үчүн колумдан бекем карма.

Кыз мындай жооп берет:

— Жок, ата, сен менин колумдан карма.

Бир аз таң калган атасы кызыга сурайт:

— Анын эмне айырмасы бар?

— Айырмасы абдан чоң, — деп жооп берет кыз. — Эгер мен сенин колуңдан кармап, мага бир нерсе болсо, колуңду коё беришим мүмкүн. Ал эми сен менин колумдан кармасаң, эмне болсо да колумду коё бербей турганыңа ишенем.

Сабак: Сүйүүнүн күчү — кыйын учурда колду коё бербөөдө. Сүйгөндөрүң сага кол сунушун күтпө, өзүң алардын колун бекем карма.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Дүкөндүн терезесине «күчүктөр сатылат» деп жазылган кагаз чапталганын көргөн кичинекей бала ичкери кирди:

— Күчүктөрдү канчадан сатасыз? — деп сурады.

— Отуздан элүү долларга чейин. Ар биринин өз баасы бар, — деди дүкөн ээси.

Бала колун чөнтөгүнө салып, болгон акчасын чыгарып, сатуучунун алдына койду да, баарын кунт коюп санап чыкты. Акырында көңүлү чөгүп:

— Менин болгон акчам он үч доллар жыйырма жети цент экен, — деди. Анан терең дем алып:

— Жок дегенде күчүктөрдү көрүүгө болобу? — деп сурады.

Дүкөнчү жылмайып, күчүктөрдү алып келсин деп арткы бөлмөдөгү аялына үн катты. Бир аздан кийин аял чыкты, артынан томолонгон беш татынакай күчүк ээрчип келди. Бирок алардын бири араң басып жүрдү. Баланын көзү ошол күчүккө кадалды:

— Буга эмне болгон? Эмнеге баса албайт? — деп сурады.

— Ветеринарыбыз анын балтырынын ичке сөөгү тубаса кемтик экенин айтты. Ал эч качан эркин баса албайт, — деп жооп берди дүкөн ээси.

Муну уккан бала толкунданып:

— Мен дал ушул күчүктү сатып алгым келет, — деди. Дүкөн ээси болсо:

— Муну сатып алгың келбесе керек, балам. Кааласаң, сага белек кылып берейин, — деди.

Кичинекей баланын катуу ачууланганы көзүнөн көрүнүп турду. Ал дүкөн ээсинин көзүнө тике карап:

— Аны мага белек кылышыңызды каалабайм. Бул күчүк да башкалардай эле баалуу. Азыр сизге он үч доллар жыйырма жети цент бере алам, ал эми отуз доллар толгонго чейин жума сайын беш доллардан алып келип турам, — деди.

Дүкөнчү:

— Бул күчүктү чындап каалабайсың, уулум. Ал башка күчүктөрдөй болуп сени менен чуркап ойной албайт, — дегенде, бала:

— Бирок ага мүмкүнчүлүк беришибиз керек, ал да башка күчүктөрдөй эле баалуу, — деп каршы чыкты. Анан эңкейип, шымынын багалегин өйдө түрүп, балдар шал оорусунан жабыркаган бутун жана ага тагылган темир таянычтарды көрсөттү. Кайра кишиге бурулуп, жумшак үн менен мындай деди:

— Байке, мен да чуркап ойной албайм. Бул күчүккө да, мага да бизди түшүнүп, колдой турган достор керек.

Сабак: Ар бир жанга аны түшүнүп, колдой турган дос керек. Башкачасы да калгандарындай эле баалуу; ага мүмкүнчүлүк берүү керек.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

— Аксакал, — деп сурадым, — майрамга эмне алайын?

Ал мындай деп жооп берди:

— Бир нече адамдын көңүлүн көтөр. Бир нече баланы кубантып, жүзүнө жылмаюу тартуула. Колуңдан келсе, бир нече жардынын батасын ал.

Сабак: Эң баалуу белек акча менен эмес, жүрөк жана көңүл буруу менен ченелет. Майрамды чыныгы майрам кылган кээде алганың эмес, бергениң.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Мектепте окуп жүргөндө жайкы каникулду үй-бүлөбүз менен бакчабызда өткөрчүбүз. Маркум атам бизди эмгекке көндүргүсү келчү. Өзү жумушта болгон күндөрү бакча иштерин бизге тапшырчу. Коон-дарбыз эгип койгон, аны сугаруу биздин милдет эле. Кудугубуздун суусу ичүүгө жарабагандыктан, коңшубуз Агаселим аксакалдын бакчасындагы кудуктан таза суу ташычубуз.

Жер казганды үйрөнгөн элек. Отоо да кылчубуз: күрөк менен жердин астын үстүнө оодарып, отоо чөптөрдү жанчып-сындырар элек. Бирок алар оңой менен жок болчу эмес. Бир күнү атам бизди чакырып: «Отоо чөптү жок кылгыңар келсе, күрөктү терең сайгыла; тамырын жулмайынча иш бүтпөйт», — деп түшүндүрдү.

Сабак: Көйгөйдүн да, жаман адаттын да тамырын кеспесең, сыртынан оңдоо пайда бербейт. Бир аз убакыттан кийин кайра чыгып келет.

Бахтияр Сиражов

Кыштын суук кечтеринин биринде кары жубайлар McDonald's ресторанына кирип, бир үстөлгө отурушат. Карыя кассага барып, бир гамбургер, бир чоң куту фри жана чоң Coca-Cola сатып келет. Гамбургерди экиге бөлүп, жарымын аялынын алдына коёт, картошканы да бирден санап, тең жарымын ага берет. Анан Coca-Cola бөтөлкөсүн ачып, адегенде өзү бир ууртайт, кийин аялы ичет.

Айланасындагылар аларды «бир кишиге жетчү тамакты экөө бөлүшүп жатышат, бечаралар» дегендей карап турушат.

Бир аздан кийин аялдын алдындагы гамбургер менен картошкага кол тийбегенин көрүшөт. Аял күйөөсүнүн тамшанып тамак жегенин карап отуруп, маал-маалы менен коладан ууртап коёт...

Акыры жаш кызматкерлердин биринин чыдамы кетип, жубайларга жакындайт да, карыядан сурайт:

— Ата, кечиресиз, силерди бир топтон бери карап турам: сиз жеп жатасыз, аялыңыз болсо тамакка кол тийгизген жок. Жактырбаса, уруксат берсеңиз, ага башка нерсе алып келейин...

Карыя:

— Рахмат, жигит, бирок биз өз абалыбызга ыраазыбыз... Алтымыш жылдан бери үйлөнгөнбүз жана бардык нерсебизди ушинтип бөлүшөбүз, — дейт.

Бул жоопко канааттанбаган жигит эми аялга кайрылат:

— Апа, сиз эмне үчүн гамбургериңиз менен картошкаңызды жебей жатасыз, эмнени күтүп отурасыз?

Кемпир күйөөсүн көрсөтүп, мындай жооп берет:

— Тиштерди...! Тиштерди күтүп жатам, балам.

Сабак: Эч ким сүйгөн адамына көз каранды калбасын. Жараткан эч кимди, өз үй-бүлөсүндө да, жардамсыз калтырбасын.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бир падыша түшүндө тиштеринин баары түшүп калганын көрөт да, түш жоруучуну чакыртып, маанисин сурайт. Ал киши: «Падышам, бул бардык тууган-туушкандарыңыз каза болуп, эң акырында сиз дүйнөдөн кайтасыз дегенди билдирет», — деп жооп берет. Падыша каарданып, аны кууп чыгат да, башка бирөөнү чакыртып, ага да ошол эле суроону берет. Андан: «Падышам, үй-бүлөңүздө эң узак өмүр сүргөн адам сиз болосуз», — деген жооп алат. Падыша бул жоопко абдан ыраазы болуп, ал кишиге сыйлык берип узатат.

Сабак: Чындыкты айтканда да сөздүн ыңгайын тап. Бир эле ой көңүлдү оорутушу да, жубатышы да мүмкүн.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Уяны ургаачы куш курат.

Сабак: Уя куруп, үй-бүлөнүн таянычы болгон аялдын мээнетин көрүп, баалай билүү керек.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бир күнү Факир Байкурт (түрк жазуучусу, 1929–1999) апасынан чай сурап: «Апа, чай ичким келип турат, жүрү, чай ичели», — дейт. Апасы уулунун сөзүн жерде калтырбай, аны жакын жердеги Топал Хүсейиндин чайканасына алып барат да: «Уста, суранам, балама бир стакан чай алып кел», — деп кайрылат.

Чай келгенде, толкундануусунан анын ысык экенин унутуп, чоң ууртам алат. Оозу күйүп кеткенде, стаканды капысынан жерге таштайт.

Чайдын стаканы топуракка түшкөндүктөн сынбайт, бирок Факир Байкурт апасы азыр аны чабат деп ойлойт. Андай болбойт. Апасы Топал Хүсейинди чакырып, дагы бир чай алып келүүсүн өтүнөт.

Бул жолу Байкурт экинчи чайды үйлөп-үйлөп ичет. Кийин көп жыл бою апасынан ошол күнү эмнеге чаппаганын сурайт, бирок апасы суроону ар жолу жоопсуз калтырат...

Факир Байкурттун апасы бул суроого көп жылдан кийин уулу мугалим болуп иштеген айыл мектебинде жооп берет. Апасы Элиф айым анын сабагына катышкан ошол күндү Факир Байкурт мындай эскерет:

— Сабак учурунда ачууланып, толкундап, үнүмдү катуу чыгарып жибердим! Сабак бүткөндө сырттан апамдан: «Апа, кандай, мугалимдигим жактыбы?» — деп сурадым.

Апам: «Ээ, эмне дейин, уулум, жаман эмес экен», — деди.

— Апа, инспекторлор келип, жактырып, жакшы баа беришет. Сиз болсо «жаман эмес» дейсиз. Бул кандай? — деп сурадым.

Ошондо апам ар кимге сабак болчу мындай сөздөрдү айтты: «Көп жыл бою менден эмнеге сени чаппаганымды сурадың. Эми айтам, кулагыңды ачып ук!

Эгер чайды төккөн күнү сага ачуулансам, ичиңдеги арстан таарынмак. Сени урсам, ал арстан өлмөк! Анда мындай мугалим боло алмак эмессиң. Сен да мендей бол, сабырдуу жүр. Бул балдарды уруп, алардын ичиндеги арстанды өлтүрүүгө аракет кылба».

Сабак: Баланын ичиндеги «арстанды» — өзүнө болгон ишенимин — уруп өлтүрбө. Чыныгы тарбия коркуу менен эмес, сабыр жана сүйүү менен берилет.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

— Чарчадым, апа...

— Эмнеден, уулум?

— Баарынан: иштегенден, достордон, ары-бери жүргөндөн, баарын ыраазы кылууга аракет кылгандан чарчадым. Абдан чарчадым.

— Башыңды тиземе коюп, эс ал, уулум. Бир саамга баарын унут... ооруңду мага бер...

— Рахмат, апа. Сенин бар экениң кандай жакшы; жаныңда жашымды да, башымдан өткөндөрдү да унутам. Бар бол, апа.

— Эне — өмүр берген адам, уулум. Мен ар дайым жаныңдамын.

— Апа, биз да сени аябай чарчатабыз, бизди кечир.

— Мени силер чарчатпайсыңар, уулум. Мени чарчаткан — энесиздигим. Башымды жөлөй турган «эне тизеси» жок менде, уулум... Сен чарчаба, колуңдагынын баркын бил...

Сабак: Эненин кучагы дүйнөдөгү эң жайлуу баш калкалоочу жай. Энеси бар адам чарчоосун коёр жерди дайыма табат — колуңдагынын баркын бил.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Аялы каза болгондон кийин ар кандай оору менен кыйналган кичинекей уулун «чириген үрөн» деп атаган атасы аны кемсинтип, балдар үйүнө өткөрүп берет.

Жылдар өтөт.

Бир күнү ал киши эр жеткен уулун бир мектептин алдында көрүп калат. Көзүнө ишенбейт. Уулунун жайнаган көздөрү менен чың денесин өкүнө караган ата толкундана:

— Мен сенин айыгарыңа, сенден адам чыгарына ишенчү эмесмин. Зор балбан болупсуң. Бул керемет кантип болду? Ооруларыңдан кантип арылдың? — деп кайрылат.

Жигит жаш толгон көздөрүн бир кезде аны кемсинткен атасына кадайт да, аркы жактан жылмайып өзүнө жакындап келе жаткан, аны асырап алган кары аялды көрсөтүп, мындай дейт:

— Сен «чириген үрөн өнбөйт» деп мени балдар үйүнө өткөрүп бергенден кийин, бул апа мени асырап алды. «Сүйүү менен сугарылган ар бир үрөн өнөт» деп, мээримдүү колун эч качан үстүмдөн алган жок.

Сабак: Сөз же өстүрөт, же кыйратат. Бир ооз сөз менен адамды көтөрүүгө да, чөгөрүүгө да болот — сүйүү менен сугарылган ар бир үрөн өнөт.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Чоң ата небереси менен супермаркетке келет. Текчелердин арасынан азык-түлүк тандап, себетке салып жүрүшөт. Ошол маалда небереси улам «Мага тигини алып бер, муну алып бер!» деп кыйкырып, супермаркетти башына көтөрөт. Чоң атасы болсо ар жолкусунда: «Тынчтан, Ариф, соодабызды бүтүрүп, үйгө кетебиз», — дейт. Баланын нааразычылыгы чегине жетип, текчедеги «Kinder Surprise» шоколаддарынын бирин алып, бут алдына салып эзет. Чоң атасы дагы эле: «Тынчтан, Ариф, соодабызды бүтүрүп, үйгө кетебиз», — дейт да, көңүлү чөгүп жанындагы кызматкерге кайрылат: «Абдан кечирим сурайм, мунун да акчасын төлөйм».

Акыры кассада төлөп, чоң ата менен небереси супермаркеттен чыгышат. Бул окуянын баарына күбө болгон бир айым да алардын артынан чыгып, чоң атага жакындап: «Арифке жасаган мамилеңизге суктандым. Абдан сабырдуу адам экенсиз. Баракелде!» — дейт. Чоң ата айымга ыраазычылык билдирип, жылмаят: «Баланын аты Рафик, Ариф — менмин».

Сабак: Чыңалган учурда өзүңдү колго алуу — чыныгы күч. Кээде тынчтыкты сактоо үчүн башканы эмес, өзүңдү тыюу керек.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Биз алыскы бир айылда жашачубуз. Каттап жүрүүгө жарытылуу жолубуз да жок эле. Апам шпинатты улам бышыра берчү. Бала кезимде атам каза болгондон кийин апамдын акылынан айнып калган деп ойлочумун.

«Муну көп жеш керек, денеге күч берет», — дечү апам. Эртең менен да, түштө да, кечинде да бизге жалаң шпинат бышырып, жанына дайыма жүгөрү нанын кошуп берчү. Мен шпинатты жек көрүп калгам, бул көк чөптү көргүм да келчү эмес.

Бир күнү апама: «Чоңоюп, иштеп, үй-бүлө курганда үйгө эч качан шпинат сатып албайм. Үйүмдө шпинаттан тамак бышпайт», — дедим. Ал болсо ошол күндөрдү чыдамсыздык менен күтүп жатканын айтып, канча жашта болсо да үйлөнүү тоюмда бийлей турганына сөз берди.

Күндөр өтүп, орто мектепте окуш үчүн айылыбыздан шаарга көчүп кеттим. Алган аз гана стипендияма араң жан бакчумун. Айына бир жолу үйгө келгенде, апам дасторконго койгон шпинаттан бир кашык да жегим келчү эмес. Жатаканага кайтып барып, даамдуу тамактарды гана жегим келчү.

Окудум. Мамлекеттик насыянын жардамы менен университетти, магистратураны, докторантураны аяктаганымда, апамдын бели бүкүрөйүп, карып калган эле. Үйлөнчү кызымды ээрчитип айылга келип той бергенде, карыган апам ыйлады да, көп жыл мурун убада кылгандай тоюмда бийледи. Ал бийлеп жатып эмнеге көз жашын төгүп жатканын ошондо түшүнгөн эмесмин.

Арадан жылдар өттү. Апам эки жыл мурун дүйнөдөн кайтты.

Бир күнү апамдын эски сандыгынан ал кезде жазып жүргөн эскерүү дептерин таптым. Дептердин бир бетине апам мындай деп жазыптыр: «Колумда шпинаттын үрөнү гана калган эле. Дайыма шпинат, бир аз жүгөрү эгип өстүрчүмүн. Колдо бар, оозго алар эч нерсе жок болчу. Балдарым ач калбасын деп улам ошол тамакты бышырып берчүмүн. Бирок каршы чыкчу эмесмин. «Шпинат абдан пайдалуу, ошон үчүн силерге күнүнө үч маал берем», — деген сайын жүрөгүм ооручу. Балдарым үчүн колумдан келгени ушул эле. Аларды жанымдан артык көрөм».

Элүү жашымда шпинатты сүйүп жей баштадым. Жубайым үйгө эмнеге шпинатты мынчалык тез-тез сатып аларымды таң кала сурай берет, мени шпинатты абдан жакшы көрөт деп ойлойт. Бирок мен ал тамактын жытын сезген сайын апамдын мени чоңойтуш үчүн тарткан мээнетин, тоюмда ыйлап жатып бийлегенин эстээримди ал билбейт...

Сабак: Эненин жардычылыктагы мээнетин көбүнчө жылдардан кийин түшүнөбүз. Сүйүү кээде жөнөкөй тамак салынган тарелкада жашырынат.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Киши колундагы чемодандарды дубалдын түбүнө койду. Анан боюн түзөп, терең дем алды да, энесине: «Апа, бул жер абдан кооз экен», — деди. «Албетте, кооз, уулум», — деп жооп берди кары аял. Бир азга экөө тең унчукпай, бөлмөнү кунт коюп карап чыгышты.

Андан соң аял кичинекей чемоданын ачып, түнкү көйнөгүн, үй тапичкесин, бир нече сүлгүнү жана алкакка салынган сүрөттү алып чыкты. Сүрөттү керебетинин жанындагы үстөлгө койду.

Сүрөттө мектеп формасын кийип, жоокердей түз турган бала бар эле. Көзүнө жаш толуп, эрдин чүрүштүрүп алыптыр...

Эркек терезеге жакындап, көшөгөнү ачты. Бөлмөгө күңүрт күндүн жарыгы төгүлдү. Сыртта аяз эле. Колун жылыткычка коюп, көчөдөн өтүп жаткан ылайга булганган машиналарды бир аз карап турду. Анан башын бурбастан: «Бул шкаф сага жетеби, апа?» — деп сурады.

Кары аял ойго батып кеткендиктен, уулунун сөзүн уккан да жок. Керебетинде бир аз кыйшая отуруп, эскирген алкактагы үркөк караштуу балага көзүн кадап калган эле.

Бул анын мектепке барган алгачкы күнү түшкөн сүрөт болчу.

Аял күтүүсүздөн далай жыл мурунку күнгө кайтып барды. Бир күн мурун мектептин кандай сонун жер экенин сааттап түшүндүрсө да, уулун класска араң киргизген. Күн бою мектепте калып, ар бир танаписте анын жанына барып: «Мен ушул жерде болом, уулум, сени күтүп турам», — деген. Бирок бала ар жолкусунда апасынын колун мурдагыдан да бекем кармап: «Мени таштап кетпе, апа, аябай коркуп жатам», — деп ыйлаган эле.

Күн батып бараткан. Эркек колун жылыткычтан алып, бууланган терезеге таянды. «Тиги чемоданыңды да ач, буюмдарыңды жайгаштыралы, апа», — деди.

«Сен кармалба, уулум, өзүм эле жайгаштырып алам. Ансыз деле буюмум аз», — деди кары аял. Калтыраган колун сунуп, уулунун колун кармады. Бир нерсе айткысы келгендей болду, бирок кайра ойлонду. Жутунуп алып: «Балдар да санааркап калышат», — деди.

Эшик кычырап жабылды. Кары аял боёгу көчүп түшкөн бөлмөдө сүрөттөгү үркөк караштуу, жоокердей түз турган уулу менен жалгыз калды. Керебетте бир аз отургандан кийин үй тапичкесин кийип, көшөгөсү ачык терезенин жанына барды. Уулу машинасына отуруп жаткан экен.

Кары аял коркуп турду. Бир күн мурун бул жердин кандай кооз экени тууралуу сааттап укканына карабай, коркуп турду.

Терезеде уулунун алаканынын изи калыптыр. Аял жаагын ошол изге акырын жөлөдү. Көзүнө жаш толуп, эрдин чүрүштүрүп алган.

«Мени таштап кетпе, уулум, аябай коркуп жатам», — деп шыбырады.

Сөздөр бууланган айнекке урунуп эригенсип, сыртта машинасында отуруп алып ага кол булгалап жаткан уулун көздөй агып жөнөдү.

Ошол түнү кары аял менен бир кабатта жашагандар өксүп ыйлаган үндү угушту. Ансыз деле карылар үйүндө көнүп бүткөн жалгыз нерсе — түнкүсүн коридорлордо жаңырган ушундай өксүк үн эле.

Сабак: Бир кезде энесинин колунан кармаган бала чоңоюп, аны жалгыз калтырышы мүмкүн. Ата-энеге берилгендик материалдык камкордук гана эмес — аларды мээримден жана көңүлдөн кур калтырбоо.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Эрих Фромм

Бир жаштамын — абдан бактылуумун; апам ар дайым жанымда.

Эки жаштамын — апам кээде гана жанымда. Эмне болуп жатат?

Үч жаштамын — апам жумушта, бала багуучум жанымда.

Беш жаштамын — апам жыйында, чоң энем жанымда.

Жети жаштамын — апам семинарда, мен болсо мектептемин; мугалимим жанымда.

Он үч жаштамын — өспүрүм куракка келдим. Апам дагы эле иштөөгө аргасыз, досторум жанымда.

Он жети жаштамын — апам жумуштан чарчап келет. Мен класста, мектепте же кафеде жүрөм; досторум жанымда.

Жыйырма жаштамын — жашмын. Апам үйдө эмес, досторум жанымда.

Жыйырма үч жаштамын — иштей баштадым. Апам эми үйдө, мен болсо жумуштамын.

Отуз жаштамын — ойлонуп калам: апам экөөбүз акыркы жолу качан чогуу сонун убакыт өткөрдүк эле? Мында бир бөтөнчүлүк бар.

Отуз беш жаштамын — үй-бүлөлүүмүн. Апам өз үйүндө, мен өз үйүмдө.

Кырк жаштамын — апам жолумду карайт; мен бала кезде анын жолун карагандай.

Элүү жаштамын — өзүм да карыдым, бирок эч качан карыбаган бир тилегим калды: жүрөгүмдү анын жүрөгүнө жакындатып, аны кучактап, башымды чарчаган тизесине коюу.

Элүү беш жаштамын — эми дайыма бир эненин, балдарымдын энесинин жанындамын. Өз апам болсо дүйнөдөн өттү; аны сагынып жашайм.

Турмуштун күнүмдүк агымында кетирген эң олуттуу кайдыгерлигибиз — кээде балдарыбызга жана жакындарыбызга жетиштүү убакыт бөлбөгөнүбүз. Балдар — көз алдыбызда тездик менен алмашкан кереметтүү өмүр тасмасынын эң кымбат каармандары. Алардын чоңоюшун байкабай калсак, өтүп кеткен көз ирмемдерди кайра кайтара албайбыз.

Жашоодо өткөн көрүнүштөрдү кайра көрсөтө турган «токтот», «башта», «алдыга» жана «артка» баскычтары жок. Муну түшүнгөн күнүбүз кеч болуп калбасын.

Балаңды бүгүн сүй, бүгүн кучактап, колунан кармап, жанында бол. Анын бүгүнкү күнүн өткөрүп жибербе. Эртең бул дагы башка бир күн болот.

«Эне мээрими — кызыкчылыксыз, коргоочу жана жылуу башпаанек. Ал эч нерсе күтпөгөндүктөн, аны мажбурлап алуу мүмкүн эмес.»

Сабак: Эненин мээрими акы күтпөйт жана эч нерсе менен алмаштырылгыс. Жакындарыңа убакытты бүгүн бөл: кайтарып ала албай турган эң кымбат байлык — убакыт.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Атага — кадыр-барк,

апага — урмат,

балага — мээрим,

өмүрлүк жарга — сүйүү,

доско — берилгендик,

коомго — кызмат,

маркумга — дуба,

дүйнөгө — адамгерчилик,

акыретке — бул дүйнөдө жасалган жакшылык.

Сабак: Эң сонун белек — ар бир адамга өзүнө керектүү камкордукту көрсөтүү: атага кадыр-барк, апага урмат, доско берилгендик, коомго кызмат.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.

Бир кечте уулу атасына келип, бир суроо бергиси келерин айтты. Атасы макул болду. Уулу түз эле кептин төркүнүнө өтүп, атасынан бир саат иштегенде канча акча табарын сурады. Атасы бул суроого тынчсызданып, эмнеге мындай нерсени сурап жатканын билгиси келди. Уулу жөн гана кызыкканын айтып, жооп күтүп туруп алды. Акыры атасы көнүп, саатына жүз доллар табарын айтты.

Муну уккан уулу башын жерге салды. Бир аз унчукпай туруп, атасынан элүү доллар карыз сурады. Бул өтүнүч атасын ачуулантты. Ал баласы акчаны маанисиз оюнчукка же керексиз нерсеге коротот деп ойлоп, бербей койду да, бөлмөсүнө барып уктоону буюрду. Уулу каршы болбой бөлмөсүнө кирип, эшикти акырын жапты.

Атасы болсо бөлмөдө ары-бери басып, ачуусун басууга аракет кылды. Бир аздан кийин тынчып, уулунан акчаны эмнеге сураганын билбей туруп ачууланганы туура эмес болгонун өзүнө мойнуна алды. Абийири кыйнаган ата уулунун бөлмөсүнө барып, эшикти акырын каккылады да, уктап калган-калбаганын сурады. Уулу али ойгоо экенин айтты.

Атасы бөлмөгө кирип, орой мамилеси үчүн кечирим сурады. Күндүн түйшүгүн уулунан чыгарганын мойнуна алып, элүү долларды сунду да, каалаганындай жумшасын деди. Уулу сүйүнүп ыраазычылык айтты, жаздыгынын алдына катып койгон акчасын чыгарып, санап бүтүп атасын карады. Муну көргөн атасы кайрадан ачууланып, акчасы бар туруп эмнеге дагы сураганын сурады.

Уулу мурда акчасы жетпегенин, эми болсо туптуура жүз доллары болгонун түшүндүрдү. Анан атасынан анын бир саатын «сатып алсам болобу?» — деп сурап, эртең жумуштан эрте кайтып, өзү менен чогуу тамактануусун өтүндү.

Бул сөздөр атасын терең толкутуп, көзүнө жаш тегерентти. Ал кичинекей уулун кучактап, андан кечирим сурады.

Сабак: Балдардын эң чоң муктаждыгы — ата-энесинин аларга көрсөткөн көңүлү, сүйүүсү жана алар менен чогуу өткөргөн убактысы.

Аңгемелер ачык интернет булактарынан алынган, иллюстрациялар болсо ЖИ менен түзүлгөн.